نامه فرهنگستان

نامه فرهنگستان

ترجمه آثار فارسی به ترکی در دورۀ امپراتوری عثمانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیار گروه تاریخ، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران
10.22034/nf.2026.538871.1434
چکیده
پیروزی سلجوقیان در نبرد ملازگرد (463ق)، مقاومت بیزانس را درهم‌ شکست و دوره‌ای از مهاجرت و اسکان ترکمنان در آسیای صغیر (دیار روم) آغاز شد. استقرار تدریجی سپاهیان و گروه‌های مختلف مردمی، راه نفوذ زبان و فرهنگ ایرانی را به آسیای صغیر هموار کرد. گسترش مهاجرت از ماوراءالنهر، خراسان و نقاط دیگر به آسیای صغیر نیز به تنوع فرهنگی و زبانی در این سرزمین دامن زد. در دوران حکمرانی سلاجقۀ روم و امیرنشین‌ها نیز آثار متعددی به زبان فارسی تألیف شد و با تشکیل دولت عثمانی زبان فارسی همچنان اهمیت خود را حفظ کرد، چنان‌که آثار متعددی به این زبان نوشته شد. تقویت زبان ترکی به‌تدریج سبب تألیف آثار به زبان ترکی شد و ترجمۀ آثار فارسی به ترکی رواج و گسترش یافت. البته تقویت و تثبیت زبان ترکی در دورۀ عثمانی از اهمیت زبان فارسی نکاست، بلکه به ترجمۀ آثار فارسی به ترکی توجه بیشتری شد تا‌آنجا‌که مترجمان مختلف برخی از آثار ماندگار فارسی در ادوار گوناگون را چندین بار به زبان ترکی ترجمه کردند. در جستار حاضر ضمن اشاره به جایگاه زبان فارسی در دورۀ عثمانی، سیر ترجمۀ آثار در سه دورۀ مختلفِ متقدم، دورۀ لاله و دورۀ معاصر بررسی شده همچنین، چرایی رواج ترجمۀ آثار فارسی به زبان ترکی تبیین شده است. یافته‌های این پژوهش افزون‌بر اهمیت جایگاه زبان فارسی در دورۀ عثمانی، کثرت و تنوع آثار ترجمه شده به زبان ترکی را نشان می‌دهد و مبیّن اقبال نخبگان عثمانی به ترجمۀ آثار فارسی به ترکی است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Translation of Persian Works into Turkish during the Ottoman Empire

نویسنده English

Nasrollah Salehi
Associate Professor of the Department of History, Farhangian University, Tehran, Iran
چکیده English

The victory of the Seljuks in the Battle of Malazgerd (463 AH) shattered Byzantine resistance and began a period of migration and settlement of Turkmens in Asia Minor (Roman lands). The gradual settlement of armies and various groups of people paved the way for the penetration of the Iranian language and culture into Asia Minor, and the expansion of migration from Transoxiana, Khorasan, and other places to Asia Minor contributed to the cultural and linguistic diversity in this land. During the rule of the Seljuks of Rome and the principalities, numerous works were written in Persian, and with the formation of the Ottoman state, the Persian language continued to maintain its importance, as numerous works were written in this language. With the strengthening of the Turkish language, the writing of works in this language and the translation of Persian works into Turkish gradually became popular and widespread. Of course, the strengthening and consolidation of the Turkish language during the Ottoman period did not diminish the importance of the Persian language, but rather the attention paid to the translation of Persian works into Turkish increased to the point that various translators translated some of the enduring Persian works of different periods into Turkish several times. In this article, while referring to the position of the Persian language in the Ottoman period, the course of the translation of works in three different periods is examined and the reasons for the prevalence of translating Persian works into Turkish are explained. The findings of this study show the importance of the position of the Persian language in the Ottoman period. The abundance and diversity of works translated into Turkish are indicative of the interest of the Ottoman elite in translating Persian works into Turkish.

کلیدواژه‌ها English

Ottoman rule
Persian language
Turkish language
translation
منابع
آیدین، شادی (1385)، عناصر فرهنگ و ادب ایرانی در شعر عثمانی (از قرن نهم تا دوازدهم هجری)، تهران، امیرکبیر.
احسان اوغلو، اکمل‌الدین (1397)، دولت و جامعه در دورۀ عثمانی، مترجمان: علی کاتبی و دیگران، تهران: نشر مرجع.
اسماعیلی، زیبا (1403)، «معرّفی نسخۀ خطی مناظرۀ لیل و نهار اثر معدانی اصفهانی»، نشریۀ علمی پژوهش‌های نسخه‌شناسی و تصحیح متون، دوره 3، شماره 2، ص 193-166.
ارطغرل، علی (1391)، «تاریخ‌نویسی در آناتولی (پیش از دورۀ عثمانی)»، تاریخنگاری و مورخان عثمانی، ترجمه و تدوین: نصراللّه صالحی، تهران پژوهشکده تاریخ اسلام
اوزترک، نجدت (1391)، «در باب تاریخنگاری عثمانی»، تاریخنگاری و مورخان عثمانی، ترجمه و تدوین، نصراللّه صالحی، تهران، پژوهشکدۀ تاریخ اسلام.
اوزون چارشلی، اسمعیل حقّی (1370)، تاریخ عثمانی (از فتح استانبول تا مرگ سلطان سلیمان قانونی)، ترجمۀ وهاب ولی، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
ـــــــــــــــ ، اوزون چارشلی، اسمعیل حقّی (1380)، تاریخ عثمانی (از تشکیل حکومت عثمانی تا فتح استانبول)، ترجمۀ وهاب ولی، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
ـــــــــــــــ ، اسمعیل حقّی (1391)، تاریخ عثمانی، ترجمۀ وهاب ولی، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
پورگشتال، هامر (1367)، تاریخ امپراتوری عثمانی، ترجمه میرزا زکی علی آبادی، به اهتمام جمشید کیان‌فر، تهران، زرین.
جوادی، حسن (1401)، «شاهنامه در دیار ترکان»، ترجمۀ مصطفی حسینی، بخارا، بهمن ـ اسفند، س 27، ش 154،
ص 43-66.
حسنعلی‌زاده، سمانه، علی شهیدی و زهره زرشناس (1401)، «کارکرد فرهنگ‌های منظوم دو زبانۀ فارسی ـ ترکی در انتقال دانش زبان فارسی در دورۀ عثمانی در آناتولی»، زبان و ادب فارسی (نشریۀ سابق دانشکدۀ ادبیات دانشگاه تبریز)، دورۀ 75، ش 245، ص 73-96.
حیدرزاده، توفیق (1376)، «مهاجرت علمای ایران به امپراتوری عثمانی (و انتقال سنت‌های مدارس ایرانی به آن سرزمین، از اوایل دورۀ تیموری تا اواخر عهد صفوی)»، فرهنگ، شماره 20 و 21، ص 49-94.
دئیرمان چای، ویس (1397)، پارسی‌سرایان آسیای صغیر، ترجمۀ اسداللّه واحد، تبریز، دانشگاه تبریز.
ریاحی، محمدامین (1369)، زبان و ادب فارسی در قلمرو عثمانی، تهران، پاژنگ.
رئیس‌نیا، رحیم (1374)، ایران و عثمانی در آستانه قرن بیستم، تبریز، ستوده.
سعیدی، مریم و پروانه معاذالهی (1394)، سنّت ترجمه در عصر ایلخانان و تیموریان، تهران، قطره.
شَشَن، رمضان (1391)، «مورّخان عثمانی»، تاریخنگاری و مورخان عثمانی، ترجمه و تدوین نصراللّه صالحی، تهران، پژوهشکدۀ تاریخ اسلام.
شِکر، محمد (1385)، سلجوقیان (شکست بیزانس در ملازگرد و گسترش اسلام در آناتولی)، ترجمه نصراللّه صالحی و علی ارطغرل، قم، ادیان.
کراچکوفسکی، ایگناتی یولیانوویچ (1379تاریخ نوشته‌های جغرافیایی در جهان اسلام، ترجمۀ ابوالقاسم پاینده، تهران، علمی و فرهنگی.
کوپرولو، محمدفؤاد (1385)، صوفیان نخستین در ادبیات ترک، ترجمه و توضیح، توفیق سبحانی، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
لوئیس، برنارد (1389نخستین مسلمانان در اروپا، ترجمۀ محمّد قائد، تهران، کارنامه.
لوئیس، جفری (1402)، اصلاح زبان ترکی (موفقیت فاجعه‌بار)، ترجمۀ طاهر خدیو، تهران، شیرازه.
مشهدی رفیع، علی (1401)، سرگذشت‌نامه‌های فارسی کلیسای ایاصوفیه، استانبول، اورینتال کمپانی.
مفتاح، الهامه و وهاب ولی (1374)، نگاهی به روند نفوذ و گسترش زبان و ادب فارسی در ترکیه، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
مناژ، ویکتور ال (1391)، آغاز تاریخنگاری عثمانی (در تاریخنگاری و مورخان عثمانی)، ترجمه نصراللّه صالحی، تهران، پژوهشکده تاریخ اسلام.
نورییلدیز، سارا (1391)، «نخبگان ایرانی در خدمت سلطان عثمانی: تاریخ‌نویسی فارسی در دورۀ عثمانی (سده‌های دهم و یازدهم)»، تاریخنگاری و مورخان عثمانی، ترجمه و تدوین نصراللّه صالحی، تهران، پژوهشکده تاریخ اسلام.
واحد، اسداللّه و دیگران (1394)، تأثیر زبان و ادبیّات فارسی در ادبیّات دیوانی عثمانی، زبان و ادب فارسی دانشگاه تبریز، 68 (231)، 155-137.
Aksoy, Berrin (2005) , “Translation Activities in the Ottoman Empire”, Meta, C. 50 (3), s.949-956.
Aydüz, Salim (1997), “Lale Devri’nde Yapılan İlmı Faaliyetler”, Divan, C.1, s. 143-170.
Balci, Sezai (2006),Osmanlı Devleti’nde Tercümannlık ve Bab-ı Ali Tercüme Odası, Doktora Tezi, Ankara.
Doĝan, Enfel (2012), “On Translations of Qabus-Nama During the old Anatolian Turkish Period”, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, C. 5, No. 21, S.76-86.
Hatam, Anja Pistor (1998), “The Art of Translation. Rewriting Persian Texts From the Seljuks to the Ottomans”, in: Essays on Ottoman Civilization. Proceedings of the XIIth Congress of the Comité Inter-national d’Etudes Pré-Ottomanes et Ottomanes, Praha 1996, Archív orientální Supple-menta VIII. (1998), Prag, s. 305–316.
Muhittin, Macit (2011), “Tercüme Hareketleri”, TDV İslam Ansiklopedisi, C. 40, s.498-504.
Tosun, Necdet (2019), “Osmanlı Döneminde Farsçadan Türkçeye Tercüme Edilen Bazı Mühim Tasavvufî Eserler”, Dil ve Edebiyat Araştırmaları (DEA), Güz, 2019; (20) s. 229-266.
 
دوره 24، شماره 5 - شماره پیاپی 99
نامه فرهنگستان (آسیای صغیر)
آذر و دی 1404
صفحه 5-24

  • تاریخ دریافت 20 مرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 10 شهریور 1404
  • تاریخ پذیرش 12 آبان 1404