نامه فرهنگستان

نامه فرهنگستان

بازتاب و کارکرد مضامین شعری در رساله خزانیه ادریس بدلیسی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
عضو هیئت علمی فرهنگستان زبان و ادب فارسی، تهران، ایران
10.22034/nf.2026.543599.1453
چکیده
در میان آثار ادریس بدلیسی رسالۀ کوتاهی با عنوان رسالة الخزانیه موجود است که تاکنون معرفی و تصحیح نشده است. مؤلف در این رساله به تناسب موضوع، اشعاری آورده است که به‌لحاظ کارکرد قابل تأمل و بررسی است. این پژوهش که به شیوۀ کتابخانه‌ای و براساس تحلیل و تبیین اشعار این رساله به انجام رسیده، در صدد پاسخ به این پرسش‌هاست که با توجه به مضمون تاریخی این رساله و حجم کم آن (7 برگ)، مؤلف با چه انگیزه و هدفی ابیات قابل توجهی را از خود یا شاعران نامدار دیگر آورده است؟ و دیگر، اشعار مندرج در این رساله چه کارکردی را در متن به خود اختصاص داده‌ است و بیشترین بسامد به کدام‌یک از کارکردها تعلق دارد؟
نتایج پژوهش نشان می‌‌دهد، آموخته‌های بدلیسی و تبحرش در ادبیات و انشاپردازی که منصب منشی‌گری مخصوص دربار آق‌قویونلوها را برایش به ارمغان آورده بود همچنین علاقۀ بسیارش به شعر نقش به‌سزایی در آوردن این اشعار داشته است. او متن خود را چنان با اشعار و فنون ادبی درهم‌آمیخته که حاصل آن به‌لحاظ محتوایی، تاریخی و ساختاری ادبی شده است. بدلیسی به پیروی از شیوۀ پیشینیان در کنار ثبت تاریخ، اثر فاخری خلق کرده که در آن به جنبۀ زیبا‌شناسی نیز توجه داشته است. او در این اثر از کارکردهای مختلف شعری بهره جسته، اما کارکرد ادبی ـ آرایه‌ای و استدلالی در آن با بسامد بالا سهم بیشتری را نسبت به کارکردهای دیگر به خود اختصاص داده‌ است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Reflection and Function of Poetic Themes in the Treatise of Khazāniyeh by Idris Bedlisi

نویسنده English

Hoda Seyyed Hosseinzadehh
Faculty Member at Academy of Persian Language and Literature, Tehran, Iran
چکیده English

Among the works of Idris Badlisi, there is a short treatise entitled “Khazāniyeh”, which has not been introduced and corrected so far. In this treatise, the author has brought poems in proportion to the subject that are worth considering and examining in terms of function. This research, which was conducted in a library manner and based on the analysis and explanation of the poems in this treatise, seeks to answer the following questions: Given the historical content of this treatise and its small volume (7 pages), what was the author’s motivation and purpose in bringing significant verses from himself or other famous poets? And what function do the poems in this treatise have in the text, and which of the functions do they belong to most frequently?
      The results of the research show that Badlisi's education and his proficiency in literature and composition, which earned him the position of special secretary to the AqQoyunlu court, as well as his great interest in poetry, played a significant role in producing these poems. He combined his text with poetry and literary techniques in such a way that the result is historical in terms of content and literary in terms of form. Following the style of his predecessors, Badlisi created a magnificent artistic and literary work in addition to recording history, and he also paid attention to the aesthetic aspect in it. He used various poetic functions in this work, but the literary-arrangement and argumentative functions with high frequency have a greater share than other functions.

کلیدواژه‌ها English

Idris Badlisi
Khazaniyeh treatise
function of poetry
historical texts
Aq Qoyunlu
literary arrangement
منابع
اسدزاده خانقاه، حسن، و محمدابراهیم پور نمین و خسرو جلیلی کهنه شهری (1400)، «بررسی بسامد و انواع کارکردهای شعر فارسی و عربی در متون تاریخی فارسی قرن هفتم»، فصلنامۀ علمی تاریخ نامۀ ایران بعد از اسلام، سال دوازدهم، شماره بیست و هشت، پاییز، ص 31-58.
باربارو، جوزفا (1381)، سفرنامه‌های ونیزیان در ایران، ترجمۀ منوچهر امیری، تهران، خوارزمی.
بدلیسی، ادریس بن حسام‌الدین (9۵2ق، نسخۀ خطی)، رسالۀ خزانیه، ش 2۴3 ب– 2۵0آ در مجموعۀ ش 1888 اسعد افندی کتابخان‏ۀ سلیمانیه استانبول، 7 برگ.
دهخدا، لغت‌نامه.
برهان، ابن خلف تبریزی محمد حسین (1344)، برهان قاطع، به قلم محمد عباسی، تهران، بی نا.
جامی، نورالدین عبدالرحمن (1380)، دیوان جامی، با مقدمه و اشراف محمد روشن، تهران، نگاه.
حافظ، خواجه شمس‌الدین محمد (1362)، دیوان، به تصحیح و توضیح پرویز ناتل خانلری،تهران، چاپ دوم، خوارزمی.
حسنی، عطاءالله (1379)، «یادداشتی پیرامون یک مورّخ ایرانی و آثار او (ادریس بدلیسی)»، کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، س 4، ش 1و2، آذر، ص 37-39.
حسینی، سید‌محمد‌تقی (1400)، فهرست دست‌نویس‌های فارسی کتابخانۀ اسعد افندی، تهران،کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی.
سید‌حسین‌زاده، هدی (1381)،« بدلیسی، ادریس»، در دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج11، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران، مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی، ص 573-574.
ـــــــــــــــ ، هدی (1395)،«میراث مشترک فرهنگی آق‌قویونلو و عثمانی، ادریس بدلیسی و آثارش»، مطالعات آسیای صغیر، ویژه نامۀ فرهنگستان، ش اول، بهار و تابستان، ص 163-182.
علوی زاده، فرزانه، سلمان ساکت، عبداللّه راد مرد (1390)، «نقش ابیات شاهنامه در انسجام متنی تاریخ جهانگشا»، جستارهای ادبی، ش 171، ص 67-108.
مسبوق، سید مهدی و شهرام دلشاد (1397)، « بررسی تطبیقی کارکردهای شعر در تاریخ بیهقی و تاریخ فخری»، بوستان ادب، ش 3۵، ص 17۵-192.
مسعودی آرانی، عبداللّه (1387)، مقدمۀ قانون شاهنشاهی، تصحیح عبدالله مسعودی آرانی، تهران، میراث مکتوب.
ناظم‌الاطباء، علی‌اکبر نفیسی (1319-1343)، فرهنگ نفیسی، تهران، خیام، جلد2، 1343؛ شرکت سهامی چاپ رنگین، جلد 3، 1320-1319؛ جلد، 4، 1324-1321؛ جلد 5، 1334.
نظامی گنجوی، حکیم نظام‌ ‌الدین الیاس (1387)، خمسۀ نظامی، تهران، هرمس.
نوشاوند، راحله (1395)،« زمهریر»، در دانشنامۀ جهان اسلام، ج21، زیر نظر غلامعلی حداد عادل، تهران، بنیاد
دایره المعارف اسلامی، ص 553-556.
Menage.V.L(1986),”Bidlisi”, in the The Encyclopaedia of Islam, under the patronace of the International unlon of Academis, Leden, E.J. Brill, p. 1207-1208.
دوره 24، شماره 5 - شماره پیاپی 99
نامه فرهنگستان (آسیای صغیر)
آذر و دی 1404
صفحه 25-42

  • تاریخ دریافت 05 شهریور 1404
  • تاریخ بازنگری 26 شهریور 1404
  • تاریخ پذیرش 29 شهریور 1404