نامه فرهنگستان

نامه فرهنگستان

تضمین‌های ادریس بدلیسی از اشعار شاعران فارسی‌زبان در ب هشت هفتم از هشت بهشت با تکیه بر اشعار حکیم نظامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه آزاد اسلامی، رودهن _ ایران
2 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه آزاد اسلامی، رودهن _ ایران
10.22034/nf.2026.541099.1445
چکیده
تضمین از جمله آرایه‌ها و صناعات ادبی است که در نظم و نثر کاربرد بسیاری دارد. در متون ادبی این صنعت به‌منظور زینت متن و بیان تحکیم و تأیید مطلب به کار می‌رود. از جمله متونی که از این آرایه بسیار در آن استفاده شده هشت بهشت ادریس بدلیسی است. ادریس بدلیسی در جای‌جای این اثر سترگ، بنا بر مطلبی که ذکر کرده، به استفاده از آیات و احادیث و اشعار فارسی و عربی پرداخته است از جملۀ شعرای ایرانی که وی اشعار آنان را در اثرش به کار برده است، می‌توان به نظامی، سعدی،‌ حافظ، ‌مولانا، جامی، کمال‌الدین اسماعیل و دیگران اشاره کرد. وی به‌ویژه در بهشت هفتم ـ دوران سلطنت سلطان محمد فاتح ـ اشعار خمسۀ حکیم نظامی گنجوی، شاعر بزرگ سدۀ ششم هجری، را تضمین کرده است. نظامی یکی از بزرگ‌ترین شاعران فارسی‌زبان است که مهم‌ترین اثرش، خمسه، در ایران و خارج از ایران مورد توجه بسیار قرار گرفته است. آسیای صغیر از جمله سرزمین‌هایی است که توجه ویژه به نظامی و خمسۀ او داشته و با توجه به شهرت خمسه در این خطّه، ادریس بدلیسی اشعار بسیاری را از او در متن هشت بهشت، به کار برده است. در مقالۀ حاضر، پس از ارائۀ تعریفی از آرایۀ تضمین و نظری کوتاه به بعضی اشعار فارسی بهشت هفتم هشت بهشت، به تعدادی از اشعار تضمین شدۀ نظامی در این کتیبه پرداخته خواهد شد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Idris Bedlisi’s Guarantees from the Poems of Persian-Speaking Poets in the Seventh Heaven of the Eight Heavens Based on the Poems of Hakim Nizam

نویسندگان English

Maryam Amirarjmand 1
Fahimeh Seifi Nahavandi 2
1 Assistant Professor of Persian Language and Literature, Azad-e Islami University, Roodehen, Iran
2 Ph.D student in the Persian Language and Literature, Azad-e Islami University, Roodehen, Iran
چکیده English

Guarantee is one of the literary devices and techniques that is widely used in poetry and prose. In literary texts, this technique is used to decorate the text and express consolidation and confirmation of the content. Among the texts in which this device is widely used is Idris Badlisi’s Hasht Behesht (Eight Heavens). Idris Badlisi has used Persian and Arabic verses, hadiths, and poems in various places in this great work, based on the material he mentioned; Among the Iranian poets whose poems he used in his work are Nizami, Sa’di, Hafez, Maulana, Jami, Kamal al-Din Ismail and others. He especially guaranteed the poems of Khamsa by Hakim Nizami Ganjavi, a great poet of the sixth century AH, in Behesht-e Haftom (The Seventh Heaven) during the reign of Sultan Muhammad Fatih. Nizami is one of the greatest Persian-speaking poets whose most important work, Khamsa, has received much attention in Iran and abroad. Asia Minor is one of the lands that paid special attention to Khamsa, and considering the fame of Khamsa in this region, Idris Badlisi used many of his poems in the text of Hasht Behesht. In the present article, after providing a definition of the arrangement of guarantee and a brief comment on some Persian poems of Behesht-e Haftom (The Seventh Heaven), a number of poems guaranteed by Nizami in this inscription will be discussed.

کلیدواژه‌ها English

Guarantee
military
Khamsa
Hasht Behesht
Idris Badlisi
Sultan Muhammad Fatih
منابع
آتش، احمد [بی‌تا]، آثار فارسی در آناطولی از قرن ششم تا هشتم هجری قمری، ترجمۀ صائمه اینال صاوی، چاپخانۀ ارتش شاهنشاهی، ادارۀ روابط عمومی بررسی‌های تاریخی.
امامی خویی، محمدتقی (1387)، «قانون‌نامه برادرکشی سلطان محمد فاتح و نحوۀ اجرای اعدام اعضای خاندان»، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، ش 185، ص 23-35.
امیرخسرو دهلوی (1387)، دیوان، تصحیح اقبال صلاح الدین، با مقدمۀ محمد روشن، تهران، نگاه.
اوزون چارشیلی، اسماعیل حقی (1369)، تاریخ عثمانی، ترجمۀ ایرج نوبخت، [بی‌جا]، کیهان.
بدلیسی، ادریس، هشت بهشت، نسخه خطی، کتابخانه نورعثمانیه، ش 3209.
بروسه‌لی، محمّدطاهر (13۴2ق)، عثمانلی مؤلفلری، استانبول، مطبعة عامره.
پاکزاد، مهری (1390)، «در شناخت هشت بهشت ادریس بدلیسی»، ادبیات فارسی، بهار، ش 29، ص 156-189.
ــــــــ (1389)، «ادریس بدلیسی، هشت بهشت و دیگر آثار او»، پژوهشنامۀ فرهنگ و ادب، س 6، پاییز و زمستان، ش 10، ص  68-94.
ــــــــ (1392)، «عناصر  فرهنگ ایرانی در هشت بهشت ادریس بدلیسی»، بهارستان سخن، بهار، ش 21، ص 149-176.
ــــــــ (1395)، «تأثیر شعر سعدی بر تاریخ هشت بهشت»، همایش بین‌المللی شرق‌شناسی، تاریخ و ادبیات فارسی.
پوریانژاد، مهدی (1392)، «اوزون حسن آق قویونلو و غزا علیه گرجیان در گیرودار کشمکش با سلطان محمد فاتح»، تاریخ و فرهنگ، بهار و تابستان، ش 90، ص 31-54.
حسنی، عطاءالله (1379)، «یادداشتی پیرامون یک مورخ ایرانی و آثار او (ادریس بدلیسی)»، کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، آبان و آذر، ش 37و38، ص 37-39.
حافظ شیرازی (1379)، دیوان، به اهتمام جهانگیر منصور، براساس نسخۀ علامه محمد قزوینی و دکتر قاسم غنی، تهران، دیدار.
حکیم نظامی گنجوی (1313الف)، خسرو و شیرین، به اهتمام وحید دستگردی، تهران، مطبعۀ ارمغان.
ــــــــ (1313ب)، لیلی و مجنون، به اهتمام وحید دستگردی، تهران، مطبعۀ ارمغان.
ــــــــ (1315)، هفت پیکر، به اهتمام وحید دستگردی، تهران، مطبعۀ ارمغان.
ــــــــ (1313ج)، مخزن‌الاسرار، به اهتمام وحید دستگردی، تهران، مطبعۀ ارمغان.
ــــــــ (1316)، شرفنامه، به اهتمام وحید دستگردی، تهران، مطبعۀ ارمغان.
ــــــــ (1317)، اقبالنامه / خردنامه، به اهتمام وحید دستگردی، تهران، مطبعۀ ارمغان.
خسروشاهی، رضا (1354)، شعر و ادب فارسی در کشورهای همسایه (آسیای صغیر) تا سدۀ دهم، [بی‌جا]، دانشگاه تربیت معلم.
دئیرمان چای، ویس (1397)، پارسی سرایان آسیای صغیر، ترجمۀ اسدالله واحد، تبریز: دانشگاه تبریز.
دهخدا، علی اکبر (1373)، لغت‌نامه، تهران، دانشگاه تهران.
دیانت، علی‌اکبر (1375)، «احمدی»، در دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد 7، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران، مرکز دایرةالمعارف اسلامی، ص 112- 114.
رحمانی، هما و سید حسین سیدی (1395)، «نگاهی تازه به تضمین و تطور تاریخی آن در آثار بلاغی عربی و فارسی»، ادبیات تطبیقی دانشگاه شهید باهنر کرمان، س 8، ش 15، ص 137-161.
ریاحی، محمدامین (1369)، زبان و ادب فارسی در قلمرو عثمانی، تهران، پاژنگ.
ریاحی، محمدامین (1350)، «نفوذ زبان و ادبیات فارسی در قلمرو عثمانی»، دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، ش 1 (پیاپی 75)، ص 79-103.
سعدی شیرازی، شیخ مصلح الدین (1403)، کلیات سعدی، به اهتمام محمدعلی فروغی، با مقدمه محمدافشین وفایی، تهران، موقوفات دکتر محمود افشار.
سنایی غزنوی، ابوالمجد مجدودبن آدم (1329/ تاریخ مقدمه)، حدیقةالحقیقه، تصحیح مدرس رضوی، تهران، سپهر.
سیدحسین‌زاده، هدی (1395)، «میراث مشترک فرهنگی آق‌قویونلو و عثمانی: ادریس بدلیسی و آثارش»، مطالعات آسیای صغیر، بهار و تابستان، ش 1، ص 163-182.
سیفی، فهیمه (1398، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد)، «تصحیح بهشت چهارم از نسخۀ خطی هشت بهشت تألیف ادریس بدلیسی»، به راهنمایی دکتر داود اسپرهم، دانشگاه علامه طباطبایی.
ــــــــــ (1397)، «یک سند تاریخی، نامۀ ادریس بدلیسی به سلطان بایزید دوم»، مطالعات آسیای صغیر، ش 6، ص115-126.
شیخ محمود شبستری (2535)، گلشن راز، تصحیح و مقدمه جواد نوربخش، [بی‌جا]، چاپ فردوس.
صفا، ذبیح الله (1370)، تاریخ ادبیات در ایران، تهرن: فردوس.
ظهیرالدین محمد بابر (1404)، بابرنامه، تصحیح و تعلیق و مقدمه محمدرضا نصیری، تهران، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
عبادی، مهدی (1396)، «افول در اوج شکوه، بررسی تحلیلی مناسبات سلطان محمد فاتح و طبقه علمیه عثمانی»، تاریخ اسلام و ایران، ش 34 (پیاپی 124)، ص 117-138.
فردوسی طوسی، حکیم ابوالقاسم (1382)، شاهنامه، بر پایۀ چاپ مسکو، تهران، هرمس.
قزوینی حائری، یاسر (1389)، «گفتمان مشروعیت در هشت بهشت ادریس بدلیسی»، مطالعات تاریخ اسلام، س 2، ش 5، ص 107-127.
کالیراد، علی (1393)، «بهشت هفتم (معرفی ترجمه ترکی تازه ای از هشت بهشت اثر ادریس بدلیسی)»، گزارش میراث، ش 66و67، ص 61-63.
کمال‌الدین اسماعیل اصفهانی (1348)، دیوان (به انضمام رسالة القوس)، به اهتمام حسین بحرالعلومی، تهران، کتابفروشی دهخدا.
مفتاح، الهامه و وهاب ولی (1374)، نگاهی به روند نفوذ و گسترش زبان و ادب فارسی در ترکیه، تهران، شورای گسترش زبان و ادبیات فارسی.
مولوی بلخی، مولانا جلال‌الدین محمد (1398)، مثنوی معنوی، تصحیح محمدعلی موحد، تهران، هرمس ـ فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
مهدویان، محبوب و بهروز نصیری (1393)، «نفوذ و گسترش زبان و ادبیات فارسی در آسیای صغیر»، بهارستان سخن، س 11، پاییز، ش 26، ص 1-14.
نشاط، سید محمود (1346)، زیب سخن (یا علم بدیع پارسی)، تهران، علمی.
واعظ کاشفی، سید حسین (1399)، روضة الشهدا، تصحیح حسن ذوالفقاری، با همکاری صبا واصفی، تهران، علمی و فرهنگی.
هامر پورگشتال، یوزف (1367)، تاریخ امپراتوری عثمانی، ترجمۀ میرزا زکی علی آبادی، به اهتمام جمشید کیان‌فر، [بی‌جا]، زرّین.
Akkuş, Yasemin (2012), “Nizâmî ve Fuzûlî'nin Leylî vü Mecnun'unda "Nevfel" ve "Nevfel"li sahnelerin  Mukâyesesi”, Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, Sayı. 8, İstanbul, s. 1-20.
Bitlisi, İdris (2008), Heşt Bihişt, Hazırlayanlar: Mehmet Karataş ve Selim Kaya ve Yaşar Baş, Ankara: Ostim.
_____, İdris (2013), Heşt Beheşt: Fatih Sultan Mehmed Devri (1451-1481), Tashih- Tahkil- Çeviri: Muhammed İbrahim Yılderım, Ankara: Türk Tarih Kurumu.
Çağlar, Arife (2019), “Şeyhinin Hüsrev ü ŞirinMesnevısınde Sosyal Hayat”, Divan Edebıyatı Araştırmaları Dergisi 22, İstanbul, s. 171-260.
Durmuş, İsmail (2003), “Leyla ve Mecnün”, Türkiye Diyanet Vakfı İsşam Ansiklopedisi (tdv), Cilt 27, s. 159-160.
Erkal, Mustefa (1999), “Hüsrev ve Şirin”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (tdv), Cilt 19, s.53-55.
Fauq, Hanıf (2003), “Leyla ve Mecnün”, Türkiye Diyanet Vakfı İsşam Ansiklopedisi (tdv), Cilt 27, s. 161-162.
Gökcan, Melike (2020), “Kültür ve Bilim Tarihinde İskender'le Bir Yolculuk: "İskendername" ve "Acaibu'l- Mahlukat" Türü Eserlerin Kökenleri ve İlişkileri”, Türkbilig, Sayı. 40, s. 217-234.
Hacıeminoğlu, Necmettin (1999), “Hüsrev ve Şirin”, Türkiye Diyanet Vakfı İsşam Ansiklopedisi (tdv), Cilt 19, s.56.
Imazava, Koji (2005), “İdris-İ Bitlisi’nin Heşt Bihişt İki Tip Nüshası Üzerıne Bir İnceleme”, Belleten, Sayı 256, s. 859-896.
Karakütük, Seyhan (2024), “Osmanlı Sahasında Yazılmış Bir Mahzenül Esrar Naziresi Şemsî-i Bağdâdî’nin Manzar-i Ebrâr Mesnevîsi”, Doğu Araştırmaları, Sayı. 29, s. 1-26.
Kaska, Çetin (2020), “İdris-İ Bitlisi’nin Farsça Manzum Kırk Hadisi”, Bitlis Eren Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi (BEU SBD), Sayı 9 (2), s. 151-162.
Kazan Nas, Şevkiye (2023), “Klasik Türk Edebiyatında Hamse Geleneği ve Kaygusuz Abdal’ın Hamsesı”, Eski Türk Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, Cilt. 6, Sayı. 4, Aralık, s. 740-764.
Özcan, Abdülkadir (2000), “İdris Bitlisı”, Türkiye Diyanet Vakfı İsşam Ansiklopedisi (tdv), Cilt 21, s. 485-488.
_____, Abdülkadir (1998), “Heşt Bihişt”, Türkiye Diyanet Vakfı İsşam Ansiklopedisi (tdv), Cilt 17, s. 271-273.
Özkan, Mustefa (1999), “Hüsrev ve Şirin”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (tdv), Cilt 19, s.56-57.
Pala, İskender (2003), “Leyla ve Mecnün”, Türkiye Diyanet Vakfı İsşam Ansiklopedisi (tdv), Cilt 27, s. 162-164.
Sever Demir, Seçil ve Serenat İstanbullu (2023), “Heft Peyker Mesnevisi Minyatürlerinde Eğlence Sahneleri ve  Çalgılar”, Inönü Üniversitesi Kültür ve Sanat Dergisi, Cilt. 9, Sayı. 1, s. 43-65. 
Tavukçu, Orhan Kemâl (2000), “Hüsrev ü Şirin Konulu Eserlerde Esas Kahraman Olarak Hüsrev veya Ferhad'ın Tercih Edilme Sebepleri”, A. Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, Sayı. 14, Erzurum, s. 143-148.
Uğur, Ahmet (2023), “Ahmedî'nin "İskendername" Sinde Edebi Savaş Tasvirleri”, Eski Türk Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, Cilt. 6, Mart, Sayı. 1, s. 274-296. 
Ünver, İsmail (1998), “Heft Hân”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (tdv), Cilt 17, s. 158-159.
Yazıcı, Tahsin (2003), “Leyla ve Mecnün”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (tdv), Cilt 27, s. 160-161.
Yazıcı, Tahsin ve Cemal Kanaz (1997), “Hamse”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (tdv), Cilt 15, s. 499-500.
دوره 24، شماره 5 - شماره پیاپی 99
نامه فرهنگستان (آسیای صغیر)
آذر و دی 1404
صفحه 43-67

  • تاریخ دریافت 25 مرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 06 شهریور 1404
  • تاریخ پذیرش 07 مهر 1404