نامه فرهنگستان

نامه فرهنگستان

بررسی شاهنامه سلیمانی و کاربرد اسطوره‌ها‌ و روایت‌ها‌ی اساطیری در آن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
پژوهشگر فرهنگستان زبان و ادب فارسی، تهران، ایران
10.22034/nf.2026.529760.1418
چکیده
شاهنامۀ حکیم فردوسی تأثیر بسزایی بر سرودن منظومه‌ها‌ی حماسی پس از خود در داخل و خارج از مرزهای ایران داشته است. این سروده‌ها‌ که برخی در گونۀ حماسه‌ها‌ی تاریخی قرار می‌گیرند، گاه نام شاهنامه را به خود اختصاص داده‌‌ و گاه با نام شاه مورد نظر ثبت شده‌‌اند‌. این نامه‌ها‌ی حماسی اگرچه بر وزن شاهنامه سروده شده‌‌اند‌ و به‌ ظاهر تقلیدی از اثر سترگ حکیم طوس بوده‌‌اند،‌ اما هیچ‌گاه نتوانسته‌‌اند‌ به‌لحاظ درون‌مایه‌ها‌ی محتوایی، تصویرآفرینی و حتی زبانی به پای آن برسند، بلکه تنها توانسته‌‌اند‌ با استفاده از بن‌مایه‌ها‌ی اسطوره‌ای و فرهنگیِ غنی موجود در آن، تاریخی را روایت کنند یا از الگوهای مثبت و منفی شخصیت‌ها‌ی شاهنامه به‌منظور ستایش ممدوح خویش یا مذمت دشمنان بهره گیرند. در آسیای صغیر نیز شاهنامه‌ها‌یی به تأثیر از شاهنامۀ فردوسی سروده شده است. شاهنامۀ سلیمانی، سرودۀ ‌فتح‌الله‌ عارف چلبی (ف: 969ق/ 1561م)، یکی از این شاهنامه‌ها‌ است. شاهنامۀ سلیمانی، جلد پنجم از شاهنامۀ بزرگ پنج جلدی شاهنامۀ همایون یا شاهنامۀ آل‌عثمان است. این اثر افزون‌‌بر اینکه رخدادهای تاریخی، رده‌ها‌ی درباری، مدارس، استادان و مراتب ایشان، جنگ‌ها‌ و جنگجویان دورۀ سلطان سلیمان قانونی (926-974ق/ 1520-1566م) را شرح می‌دهد، دایرةالمعارفی است از علوم گوناگون که عارف آن را به‌‌درخواست سلطان سلیمان قانونی سروده است. مقالۀ حاضر به بررسی و تحلیل نام‌ها‌ی اساطیری برگرفته از شاهنامۀ حکیم طوس و برخی باورهای اساطیری بر اساس صد صفحۀ نخست شاهنامۀ سلیمانی می‌پردازد و نشان می‌دهد که شاهنامۀ سلیمانی (‌‌سلیمان‌نامه‌) بیشتر از اسکندرنامۀ نظامی‌ متأثر است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

A Study of the Shahnameh of Soleimani and the Use of Myths and Mythological Narratives in It

نویسنده English

Fatemeh Tavassolpanahi
Researcher at Academy of Persian Language and Literature, Tehran, Iran
چکیده English

The Shahnameh of the Hakim Ferdowsi has had a significant impact on the writing of epic poems after it, both inside and outside the borders of Iran. These poems, some of which are classified as historical epics, sometimes bear the name Shahnameh and sometimes are recorded with the name of the king in question. Although these epic letters were written in the style of the Shahnameh and were apparently an imitation of the great work of the Hakim of Tus, they have never been able to match it in terms of content, imagery, and even language. Instead, they have only been able to narrate history using the rich mythological and cultural motifs contained therein or to take advantage of the positive and negative models of the characters in the Shahnameh in order to praise their own praise or condemn their enemies. In Asia Minor, Shahnamehs have also been composed under the influence of Ferdowsi's Shahnameh. The Shahnameh of Suleimani, composed by Fathullah Aref Chalabi (d. 969 AH/1561 AD), is one of these Shahnamehs. The Shahnameh of Suleimani is the fifth volume of the great five-volume Shahnameh of Humayun or the Shahnameh of the House of Osman. In addition to describing historical events, court ranks, schools, teachers and their ranks, wars and warriors during the reign of Sultan Suleiman the Magnificent (926-974 AH/1520-1566 AD), this work is also an encyclopedia of various sciences that Aref wrote at the request of Sultan Suleiman the Magnificent. The present article examines and analyzes the mythological names taken from the Shahnameh of Hakim of Tus and some mythological beliefs based on the first 100 pages of the Shahnameh of Suleimani, and shows that the Shahnameh of Suleimani (Suleiman Nameh) is more influenced by the Iskander Nameh of Nizami.

کلیدواژه‌ها English

Shahnameh of Ferdowsi
Shahnameh of Suleiman
Mythological beliefs
Mythological names of the Shahnameh
منابع
قرآن کریم.
آموزگار، ژاله (1374)، «نقد ادبی: فره، این نیروی جادویی و آسمانی»، کلک، آبان و آذر و دی، ش 68 و 69 و70، ص32-41.
آیدنلو، سجاد (1401)، «چند نکته، سند، و آگاهی جدید دربارۀ جام جمشید و کیخسرو»، مطالعات فرهنگ و هنر آسیا، پاییز و زمستان، سال 1، ش 1، ص 27-54.
احمدنژاد، کامل (1369)، تحلیل آثار نظامی‌گنجوی (نگاهی به آثار نظامی‌با ملاحظات تطبیقی درباره مآخذ اسلامی‌و باستانی اسکندرنامه)، تهران، علمی.
اسکندری، نسرین و احمدرضا یلمه‌ها‌ (1399)، «وصف در شهنشاه‌نامۀ سلیمانی اثر ‌فتح‌الله‌ عارف»، پژوهش‌ها‌ی دستوری و بلاغی، پاییز و زمستان، ش 18، ص 87-116.
امیرخانی دهبالایی، محمدرضا و احمدرضا یلمه‌ها (1399)، «کیفیت هنری سازه‌ها‌ی بلاغی، در اثری نویافته از ‌فتح‌الله‌ عارف»، بهارستان سخن، زمستان، ش50، ص 157-180.
امینی، محمدرضا و سکینه نعمتی (1397)، «شاهنامۀ سلیمانی؛ احیای سنت شاهنامه‌سرایی در دربار عثمانی»، پژوهشنامه نسخه‌شناسی متون نظم و نثر فارسی، پاییز، ش 9، ص 1-30.
بلوک‌باشی، علی (1383)، «پری‌خوان»، در دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج13، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران، مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ص622-623.
بهار، مهرداد (1381)، پژوهشی در اساطیر ایران، تهران، آگه.
پورداود، ابراهیم (بی‌تا)، یشتها، بمبئی.
توسل‌پناهی، فاطمه (1391)، توتم و تابو در شاهنامه (با نگاهی به یادگار زریران و کارنامۀ اردشیر بابکان)، تهران، نشر ثالث.
ثروتیان، بهروز (1393)، شرفنامه (نظامی‌گنجه‌ای)، تهران، امیرکبیر.
ـــــــــــ (1350)، بررسی فرّ در شاهنامه فردوسی، تبریز، دانشگاه تبریز.
خالقی مطلق، جلال (1393)، شاهنامه، تهران، مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
ـــــــــــ (1368)، شاهنامه، تهران، مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
خزانه‌دارلو، محمدعلی (1375)، منظومه‌ها‌ی فارسی (قرن 9 تا 12 معرفی حدود 900 مثنوی حماسی، عرفانی و عشقی در ادب فارسی)، تهران، روزنه.
خسروشاهی، رضا (1354)، شعر و ادب فارسی در کشورهای همسایه (آسیای صغیر)، تهران، چاپخانۀ دانشگاه تربیت معلم.
دوستخواه، جلیل (1371)، اوستا کهن‌ترین سروده‌ها‌ی ایرانیان، تهران، مروارید.
دهخدا، لغت‌نامه.
دینوری، ابوحنیفه احمد بن داود (1368)، اخبارالطوال، ترجمۀ محمود مهدوی دامغانی، تهران، نشر نی.
رازی، شمس قیس (1394)، المعجم فی معاییر الاشعار العجم، تعلیقات و حواشی جلال‌الدین همایی، تهران، ذهن‌آویز.
رئیس‌نیا، رحیم (1374)، ایران و عثمانی در آستانۀ قرن بیستم، تبریز، ستوده.
رستگار فسایی، منصور (1379)، اژدها در اساطیر، تهران، توس.
ریاحی، محمدامین (1369)، زبان و ادب فارسی در قلمرو عثمانی، تهران، پاژنگ.
سامی، شمس‌الدین (1311ق)، قاموس‌الاعلام، استانبول، مهران (مطبعه‌سی).
سنگاری، اسماعیل و علیرضا کرباسی (1396)، «رابطۀ مفاهیم «فرّه» و «خویشکاری» براساس متون پهلوی و کارکرد اجتماعی آن‌ها در اندیشۀ سیاسی ایران باستان»، مطالعات ایرانی، بهار و تابستان، سال شانزدهم، ش 31، ص 127-139.
شعبانی‌آزاد، حسن و احمدرضا یلمه‌ها (1397)‌، «بررسی تأثیر مضامین قرآنی در دیوان شعر ابراهیم گلشنی بردعی»، پژوهش‌های ادبی ـ قرآنی، بهار، سال ششم، ش 1، ص 1-21.
صالحی، نصرالله (1391)، تاریخ‌نگاری و مورخان عثمانی، تهران، پژوهشکدۀ تاریخ اسلام.
ــــــــــ (1395)، «تأملاتی در تاریخ نگاری فارسی در دورۀ عثمانی»، مطالعات تاریخ اسلام، پاییز، ش 30، ص 101-118.
صفا، ذبیح الله (1378)، حماسه سرایی در ایران، تهران، فردوس.
ــــــــــ (1388)، تاریخ ادبیات در ایران، تهران، فردوس.
طبری، محمد بن جریر (1353)، تاریخ طبری (تاریخ الرسل و الملوک)، ترجمه: ابوالقاسم پاینده، تهران، بنیاد فرهنگ ایران.
عارف، فتح‌الله (قرن دهم، نسخۀ خطی)، شاهنامۀ سلیمانی، ش 4249، کتابخانۀ آستان قدس رضوی.
عنصرالمعالی، کیکاوس بن اسکندر (1397)، قابوس‌نامه، به اهتمام و تصحیح غلامحسین یوسفی، تهران، علمی و فرهنگی.
قائمی، فرزاد و اسماعیل عبدی مکوندی (1397)، «معرفی و شناخت سلیمان نامۀ (شاهنامۀ سلیمانی) عارف و بررسی رویکرد تمثیلی شاعر به تاریخ»، تحقیقات تمثیلی در زبان و ادب فارسی، پاییز، ش37، ص 128-149.
مجمل‌التواریخ و القصص (1318)، تصحیح ملک‌الشعراء بهار، به همت محمد رمضانی، تهران، کلالۀ خاور.
محجوب، محمدجعفر (1345)، سبک خراسانی در شعر فارسی (بررسی مختصات سبکی شهر فارسی)، تهران، فردوس.
مدرس تبریزی، علامه محمدعلی (1369)، ریحانةالادب، تهران، خیام.
مسعودی، علی بن الحسین (1374)، مروج‌الذّهب، ترجمه: ابوالقاسم پاینده، تهران، علمی و فرهنگی.
مولانا جلال‌الدین محمد مولوی رومی (1376)، کلّیات شمس تبریزی، به انضمام شرح حال به قلم بدیع‌الزمان فروزانفر، تهران، امیرکبیر.
نظامی عروضی سمرقندی (1398)، چهارمقاله و تعلیقات، به اهتمام محمد معین، تهران، صدای معاصر.
نظامی گنجوی (1388)، اقبالنامه یا خردنامه حکیم نظامی‌گنجه‌ای، تصحیح و مقدمه، حسن وحید دستگردی، به کوشش سعید حمیدیان، تهران، قطره.
ــــــــــــ (1335)، کلیات دیوان حکیم نظامی‌گنجه‌ای، تهران، امیرکبیر.
نوروزی، یعقوب و سیف‌الدین آب‌برین (1395)، «شاهنامه در ادبیات ترکی عثمانی»، پژوهش‌ها‌ی ادبیات تطبیقی، زمستان، دورۀ 4، ش 4، ص116-139.
وزین‌پور، نادر (1374)، مدح داغ ننگ بر سیمای ادب فارسی (بررسی انتقادی و تحلیلی از علل مدیحه‌سرایی شاعران ایرانی)، تهران، معین.
یاحقی، محمدجعفر (1386)، فرهنگ اساطیر و داستان واره‌ها‌ در ادبیات فارسی، تهران، فرهنگ معاصر.
Sağırlı, Abdurrahman, (2010), “Süleyman Name”, İslam Ansiklopedisi Türkiye diyanet vakfı, cilt.38.s.124-127
Yazıcı, Tahsin (1991), “Arifi Fethullah Çelebi, İslam Ansiklopedisi Türkiye diyanet vakfı, cilt. 3. s. 371-373.
 
دوره 24، شماره 5 - شماره پیاپی 99
نامه فرهنگستان (آسیای صغیر)
آذر و دی 1404
صفحه 68-93

  • تاریخ دریافت 30 تیر 1404
  • تاریخ بازنگری 24 مرداد 1404
  • تاریخ پذیرش 26 شهریور 1404