نامه فرهنگستان

نامه فرهنگستان

واکاوی چالش‌ها و معضلات برخی اتباع عثمانی در مشهد از دورۀ مشروطه تا پایان عصر قاجار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه تاریخ، دانشگاه پیام نور، مشهد، ایران
10.22034/nf.2026.500357.1382
چکیده
سفر به شهر مشهد و سکونت در آن برای اتباع کشورهای دیگر از جمله اتباع عثمانی به‌رغم مهیا بودن جاذبه‌های معنوی و سیاحتی، به‌ویژه از دورۀ مشروطه تا اواخر عصر قاجار، در مواردی با معضلاتی همراه بود. این مشکلات به‌سبب تشدید نوسان مناسبات سیاسی ـ مذهبی دو کشور، و وجود برخی عوامل واگرایی فرهنگی، اقتصادی و حقوقی بود. در این مقاله تلاش شده است، براساس منابع و اسناد تاریخی و با روش توصیفی ‌ـ ‌‌تحلیلی، نوع مشکلات و معضلات برخی از اتباع عثمانی مهاجر به شهر مشهد در دورۀ قاجار و شیوه‌های رویارویی آن‌ها برای برون‌رفت از این معضلات شناسایی و بررسی شود. بیشترین یافته‌های این پژوهش مبیّن آن است که سیاست مالیاتی برخی امرای محلی خراسان در عصر قاجار، درراه‌ماندگی و موانع صدور تذکرۀ برخی از اتباع عثمانی در مسیر مشهد، دعاوی حقوقی و ملکی، موانع تجاری اتباع عثمانی و عدم تعیین تکلیف برخی از اتباع عثمانی محبوس در این شهر از جمله چالش‌ها و معضلاتی بوده که بخشی از اتباع عثمانی از آن مصون نبوده‌اند. برخی از این معضلات با تلاش‌های حمایتی متولّیان محلی با مساعدت ادارات مربوطه در مرکز مرتفع شده و بخشی دیگر، به‌‌سبب زیرساخت‌های نامناسب اقتصادیِ اواخر عصر قاجار و عدم همکاری سریع و به‌ موقع ادارات مربوطه، ناشی از نابسامانی‌های دیوانی این دوره، لاینحل باقی مانده و به شکل‌های دیگری به دورۀ بعد انتقال یافته است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

An Analysis of the Challenges and Dilemmas of Some Ottoman Citizens in Mashhad from the Constitutional Period to the End of the Qajar Era

نویسنده English

Shahin Farabi
Assistant Professor of the Departman of History, Payam-e Noor University, Mashhad, Iran
چکیده English

Traveling to the city of Mashhad and residing there for citizens of other countries, including Ottoman citizens, despite the availability of spiritual and tourist attractions, especially from the Constitutional Period to the end of the Qajar Era, was sometimes accompanied by some difficulties. These problems were due to the intensification of the fluctuations in political-religious relations between the two countries and the existence of some factors of cultural, economic and legal divergence. In this article, an attempt has been made, based on historical sources and documents and with a descriptive-analytical method, to identify and examine the types of problems and dilemmas of some Ottoman citizens who immigrated to the city of Mashhad during the Qajar Era and the ways they faced them to overcome these difficulties. Most of the findings of this research show that the tax policy of some local emirs of Khorasan in the Qajar era, the delay and obstacles to issuing ID cards for some Ottoman citizens on the way to Mashhad, legal and property lawsuits, trade obstacles for Ottoman citizens, and the failure to determine the fate of some Ottoman citizens imprisoned in this city were among the challenges and dilemmas that some Ottoman citizens were not immune to. Some of these dilemmas were resolved with the supportive efforts of local trustees with the assistance of relevant departments in the center, while others, due to the inadequate economic infrastructure of the late Qajar era and the lack of rapid and timely cooperation of relevant departments, resulting from the bureaucratic chaos of this period, remained unresolved and were transferred to the next period in other forms.

کلیدواژه‌ها English

Ottoman citizens
challenges and dilemmas
Qajar
Mashhad
منابع
آدمیت، فریدون (13۵۴امیرکبیر و ایران، تهران، خوارزمی.
امامی خویی، محمدتقی و فهیمه رضایی (1392)، « نقش ناسیونالیسم در فروپاشی امپراطوری عثمانی در جنگ جهانی اول»، فصلنامه مسکویه، ش 27، ص ۵۵-88.
بابائی طاهر، ثنائی حمیدرضا (1399)، خراسان در نگاه عثمانیان (با تاکید بر منابع ترکی عثمانی). پژوهشنامه خراسان بزرگ، س 10، ش ۴1 ، ص ۵7-72.
پارسا دوست، منوچهر (1370)، ریشه های تاریخی اختلافات ایران و عراق، تهران، شرکت سهامی انتشار.
تابنده گنابادی، سلطان حسین (13۵9)، حاشیه بر ذوالفقار تألیف ملاعلی گنابادی، تهران، حقیقت.
دشتکی‌نیا، فرهاد (1399)، «بحران معیشت و انقلاب مشروطیت»، مجله جامعه‌شناسی تاریخی، دوره12، ش2، ص 171-203.
رفعت افندی، احمد (1299ق)، لغات تاریخیه و جغرافیه، ج3، استانبول، مطبعه محمود بک.
ریاحی، محمدامین (13۶8)، سفارتنامه‌های ایران ، تهران، طوس.
سامی، شمس‌الدین (1317)، قاموس ترکی، چاپ احمد جودت، در سعادت استانبول: اقدام مطبعه سی.
سیف، احمد (1373)، اقتصاد ایران در قرن نوزدهم، تهران، چشمه.
شمیم، علی اصغر (137۵ایران در دوره سلطنت قاجار، تهران، شمیم.
شهرستانی، سید محمدحسین (1372)، شهریار جاده‌ها، سفر ناصرالدین شاه به عتبات‌عالیات، به کوشش محمدرضا عباسی، تهران، سازمان اسناد ملی ایران.
علیزاده بیرجندی، زهرا و همکاران (1391)، «تأثیر کارکردهای متولیان آستان قدس رضوی در فرهنگ تشیع (مطالعه موردی: عصر قاجاریه)»، فصلنامه تاریخ اسلام، س دوم، ش ۶، ص 77-107.
ــــــــــــ ، زهرا (138۵)، « عوامل مؤثر بر روابط ایران و عثمانی»، ماهنامه زمانه، س پنجم، ش ۵0، ص 39-۴1.
فارابی، شهین (1۴01)، «بررسی تطبیقی اقدامات اقتصادی ظهیرالاسلام، متولی‌باشی آستان قدس رضوی (133۴-133۵ق) و (1338-1339ق)»، پژوهشنامه مطالعات اسنادی و آرشیوی، ش 2، ص 223-2۵0.
فراهانی، میرزا حسین (13۴2)، سفرنامه میرزا حسین فراهانی، به کوشش حافظ فرمانفرمائیان، تهران، دانشگاه تهران.
قصابی گزکوه، جلیل (1۴02)، «تجارت مشهد و عوامل مؤثر بر آن از دوره مظفرالدین‌شاه تا پایان دوره قاجار»، (پایان‌نامه مقطع دکتری - تاریخ ایران اسلامی)، به راهنمایی دکتر هادی وکیلی، دانشگاه فردوسی مشهد، دانشکده ادبیات و علوم‌انسانی.
کاتب چلبی (حاجی خلیفه)، مصطفی بن عبدالله (12۴۵ق)، جهان‌نما، قسطنطنیه، دارالطباعه عامره.
کاظم‌بیگی، محمدعلی (1399)، «سوءمدیریت در ایران عصر قاجاریه: تشکیلات آستان قدس رضوی (133۴-133۵ق)»، دوفصلنامه علمی ـ ‌پژوهشی تحقیقات تاریخ اجتماعی، دوره 10، شماره 1 (پیاپی 19)، ص 2۴7-272.
کوهی کرمانی، حسن (132۴تاریخ تریاک در ایران، تهران، علمی.
گزیده اسناد سیاسی ایران و عثمانی دوره قاجاریه (13۶9)، جلد اول، تهران، دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی.
مرسلوند، حسن (13۶9)، زندگینامه رجال و مشاهیر ایران ، تهران، الهام.
مهندس‌باشی مشیرالدوله، میرزا سید جعفرخان (13۴8)، رساله تحقیقات سرحدیه، به اهتمام محمد مشیری، تهران، بنیاد فرهنگ ایران.
نجف‌زاده، علی و مجتبی خلیفه (1380)، «تأسیس شهبندری ترکیه در مشهد و نقش محمد سامی‌بیگ در اتحاد سه‌گانه اسلامی ایران، ترکیه و افغانستان»، مجله تاریخ ایران، ش ۵/ ۶۵، ص 137-1۵۶.
نجف‌زاده، علی و جلیل قصابی گزکوه (1۴00)، تاریخ اقتصادی مشهد از دوره ناصری تا انقلاب اسلامی، جلد اول، مشهد، شهرداری.
نصیری، محمدرضا (1371)، اسناد و مکاتبات تاریخی ایران، جلد سوم از 12۶۴ تا 1307ق، تهران، کیهان.
ـــــــــــــ ، محمدرضا (1991م)، مناسبات ایران و عثمانی در زمان ناصرالدین شاه (18۴8م-189۶م)، توکیو، مؤسسه مطالعات زبان‌ها و فرهنگ‌های آسیا و آفریقا.
Ahmadavand, Zainab and Malekzadeh Prinaz, (1997). “Components of divergence and convergence in the relations between Iran and the Ottoman Empire in the Qajar era (1795-1925)”, The Islamic University College Journal , No. 69. p. 23-38.
 
اسناد منتشر نشدۀ آستان قدس رضوی:
ساکماق (سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی):
2۶3۵: نامه حکمران سیسان و قاینات به کنسولگری انگلیس در رابطه با نبود سندی دال بر همکاری میرعلی‌خان با آلمان‌ها، احضار او به بیرجند جهت بررسی بیشتر و رد نظر دولت انگلیس مبنی بر حمایت سیستانی‌های سنی مذهب از عثمانی‌ها،1333ق.
10۴77۵: شکایت سید جواد ظهیرالاسلام به مشارالسلطنه پیشکار ایالتی از اداره نظمیه به جهت مصادره اموال میناخاقان متوفی و دستگیری فرزند نامبرده به اتهام سرقت قسمتی از اثاثیه مذکور،133۵ق.
10۴۶۴1: درخواست سید جواد ظهیرالاسلام از والی خراسان جهت استخلاص امیرعلی خان ضیاءخاقان از حبس نظمیه.........،133۵ق.
103217: تقاضاهای مرتضی‌قلی طباطبایی از ریاست تذکرۀ خراسان و سیستان جهت صدور تذکرۀ عبور برای تعدادی از کارکنان آستان قدس به منظور سفر به کشورهای روس و عثمانی، 1331ق.
10۴12۵: توقیف یک باب منزل اختلافی میان شیخ عباس تبعه دولت عثمانی و میرزا محمود زیارت‌نامه خوان توسط کارگزار خارجه خراسان و درخواست سیدجواد ظهیرالاسلام از این اداره رسیدگی به این موضوع،133۴ق.
۶1801:  درخواست تاجرباشی دولت عثمانی مقیم تهران جهت پرداخت هرچه سریع‌تر مابقی وجه میرزاعلی آقا کردستانی از اتباع کشور مذکور،132۴ق.
۶300۵: شکایت طایفه‌ای از اعراب معروف به بیچاره به علت اخذ مالیات بخشوده شده از آنان و وساطت متولی‌باشی در جهت حمایت از آن‌ها، 1339ق.
10۴3۵7: درخواست سید جواد ظهیرالاسلام از ریاست قشون خراسان جهت اعزام نماینده‌ای به دارالتولیه، به منظور تحویل ماترک ضیاء خاقان به همسر تبعه عثمانی او، 133۴ق.
2۵319: درخواست زوّار غیر ایرانی از آستان قدس جهت کمک و اجابت این درخواست در شعبان 1333ق.
10۴37۶: سخت‌گیری ظهیرالاسلام در مورد صدور جواز تریاک از مزارع استیجاری خراسان.
10392۴:(ادامه سند10۴37۶).
 
اسناد منتشر نشدۀ وزارت امور خارجه:
87/28-19- شرح مشاغل مختلف اتباع عثمانی در مشهد و الزام آن‌ها به پرداخت مالیات اصناف به کارگزاران این شهر، 1321ق.
2۶/28- 19- دستور وزارت خارجه به کارگزاری ایران در مورد قانون دریافت مالیات اصناف از اتباع عثمانی ، 1323ق.
97، 8۵- 2- 1- درخواست سفارت عثمانی از وزارت خارجه جهت تحقیق و پرداخت غرامت بابت حریق تیمچه مسیو طودوری (از اتباع تاجر عثمانی در مشهد)،  132۴ق.
۵/1۵، 21-اهمیت تایید کنسول انگلیس برای دولت عثمانی در مورد امور اتباع عثمانی در مشهد تا سال 1337ق.
1/8۵- 2- 1-گزارش حاج حسن مقوم (دلال اتباع خارجی در مشهد) به کنسولگری انگلیس در مورد کمتر بودن ارزش ریالی اموال طودوری از آنچه که خودش ادعا نموده است، 132۴ق.
18/37- 2۶- شکایت سید حسن طباطبایی(از تبعه تاجر پیشه عثمانی) در مورد ثبت و ضبط اموالش در مشهد، 133۵ق.
 
دوره 24، شماره 5 - شماره پیاپی 99
نامه فرهنگستان (آسیای صغیر)
آذر و دی 1404
صفحه 114-136

  • تاریخ دریافت 01 بهمن 1403
  • تاریخ بازنگری 25 فروردین 1404
  • تاریخ پذیرش 04 خرداد 1404