نامه فرهنگستان

نامه فرهنگستان

هنر ترجمۀ گفت‌وگو

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
پژوهشگر زبان و ادبیات فارسی، تهران، ایران
10.22034/nf.2026.522428.1410
چکیده
تفاوت‌های فارسی گفتاری و فارسی نوشتاری را می‌‌توان در سه سطح دستوری و واژگانی و آوایی بررسی کرد؛ اولی از دومی مهم‌تر است، و دومی از سومی. البته، بسیاری از اهل زبان ممکن است تفاوت‌های آوایی (ازجمله شکستن برخی واژه‌ها در گفتار) را بیش و پیش از آن دو تفاوتِ مهم‌تر درک کنند. بسیاری از مترجمان نیز، هنگام ترجمۀ گفت‌وگوها، چنان غرق شکستن واژه‌ها می‌شوند که از تمایزهای دستوری و واژگانی بازمی‌‌مانند، یعنی شکسته‌نویسی را نخستین مرحله یا حتی یگانه راهِ ایجاد تمایز میان گفتار و نوشتار می‌پندارند. در این نوشته، قرار است کار چند مترجم در برگرداندنِ گفت‌وگوی شخصیّت‌های داستان یا نمایش‌نامه صرفاً از همین دیدگاه، یعنی مراعات ویژگی‌های دستوری و واژگانیِ فارسی گفتاری و کاربرد صورت‌های شکستۀ واژه‌ها، بررسی شود‌. برای نمونه، تکه‌ای از نمایش‌نامۀEndgame نوشتۀ سمیوئل بکت برگزیده شده است. از این نمایش‌نامه ترجمه‌های فارسی متعدّدی با یکی از دو عنوانِ «آخر بازی» و «دست آخر» منتشر شده است. از آن میان، شش ترجمۀ فارسی عیناً با حفظ رسم‌الخط و نشانه‌گذاری‌های مترجمان نقل و، از میان معایب هر ترجمه، صرفاً خطاهای ناشی از کم‌اعتناییِ مترجم به مختصّات دستوری و واژگانیِ فارسی گفتاری و شکستن نابجای واژه‌ها بررسی شده است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Art of Dialogue Translation

نویسنده English

Alvand Bahari
Researcher of Persian language and literature, Tehran, Iran
چکیده English

The divergence between spoken and written Persian manifests across three linguistic levels: grammatical, lexical, and phonetic. These differences are hierarchically ordered in significance, with grammatical distinctions outweighing lexical ones and lexical distinctions superseding phonetic variations, although native speakers of the language often perceive phonetic shifts—such as colloquial contractions in speech—as more salient than grammatical or lexical differences. Many translators similarly prioritize phonetic reduction (e.g., contractions) when rendering dialogues, thereby neglecting grammatical and lexical divergences. This overemphasis leads to a tendency to treat phonetic simplification as the primary—or even sole—method of distinguishing spoken and written registers. This study critically examines Persian translations of dramatic dialogues, specifically focusing on translators’ adherence to grammatical and lexical norms of spoken Persian and their use of colloquial lexical forms. For analysis, a segment from Samuel Beckett’s play Endgame has been selected. Six published Persian translations of this text are compared, with direct quotations retaining the translators’ original orthography and punctuation. The evaluation highlights shortcomings arising from inattention to grammatical and lexical conventions of spoken Persian, as well as inappropriate lexical truncation.

کلیدواژه‌ها English

Spoken Persian
dialogue recording
phonetic reduction
colloquial contractions
literary translation
امامی، کریم (1372)، از پست و بلند ترجمه (هفت مقاله)، تهران، نیلوفر.
انور، منوچهر (1398)، زبان زنده، تهران، نشر کارنامه.
بکت، ساموئل (1346)، در انتظار خودو و آخر بازی، ترجمۀ سیروس طاهباز، تهران، کتاب خوشه.
ــــــــ (2536 [=1356])، نمایشنامه‌های بکت (جلد اول: در انتظار گودو و دست آخر)، ترجمۀ نجف دریابندری، تهران، شرکت سهامی کتاب‌های جیبی.
ــــــــ (1381)، آخر بازی [و] در انتظار گودو (همراه با نقد «تئاتر به مثابه متن»)، ترجمۀ بهروز حاجی‌محمدی، تهران، ققنوس.
ــــــــ (1391)، آخر بازی (بازی در یک پرده)، ترجمۀ عطااللّه نوریان، تهران، نشر قطره.
ــــــــ (1396)، دست آخر، ترجمۀ مهدی نوید، تهران، نشر چشمه.
ــــــــ (1399 الف)، دست آخر، ترجمۀ علی‌اکبر علیزاد، تهران، بیدگل.
ــــــــ (1399 ب)، در انتظار گودو و چند نمایش‌نامۀ دیگر، ترجمۀ نجف دریابندری، تهران، نشر کارنامه.
دریابندری، نجف (1370)، «زبان گفتاری و زبان نوشتاری»، پیام کتابخانه، شمارۀ  اول، تابستان، ص 152 ـ 159.
سمیعی (گیلانی)، احمد (1378)، نگارش و ویرایش، تهران، سمت.
صلح‌جو، علی (1386)، «بشکنیم یا نشکنیم: پاسخی به نظر منوچهر انور در نمایشنامۀ عروسکخانه»، مترجم، شمارۀ 45، بهار و تابستان، ص 9 ـ 22.
ــــــــ (1391)، اصول شکسته‌نویسی: راهنمای شکستن واژه‌ها در گفت‌وگوهای داستان، تهران، نشر مرکز.
طبیب‌زاده، امید (1390)، جشن‌نامۀ ابوالحسن نجفی، تهران، نیلوفر.
دوره 25، شماره 1 - شماره پیاپی 101
نامه فرهنگستان (دستور)
فروردین و اردیبهشت 1405
صفحه 91-106

  • تاریخ دریافت 29 اردیبهشت 1404
  • تاریخ پذیرش 22 تیر 1404