نامه فرهنگستان

نامه فرهنگستان

تخلّصِ پارسی در شعر عربی سده‌های نخست هجری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
(دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه کاشان، کاشان، ایران)
10.22034/nf.2026.501446.1385
چکیده
یکی از پدیده‌هایی که در سروده‌های پارسی از همان سده‌های نخست هجری خودنمایی می‌کند و نشان می‌دهد که پدیده‌ای کهن‌تر در شعر و هنر ایرانی باشد اشاره به نامِ هنریِ شاعر (تخلّص) در بیت‌های پایانی است. این ویژگی در شعر عربی وجود نداشت. به دلیل درهم‌آمیختگی زیادِ ادبیات و هنر پارسی با ادبیات عربی در سده‌های پسااسلامی، بر آن شدیم تا نشانه‌هایی از تخلص را در شعر عربی بیابیم. تخلص را باید در سروده‌های عربی‌سرایان ایرانی جست‌وجو کرد که با سنت‌های کهن شعر پارسی آشنایی داشته و گاه ناخودآگاه آن را به کار برده‌اند. برخی از عرب‌تبارانی را نیز که به‌دلایلی با ترانه‌های پارسی آشنا بوده‌اند باید درون این دایره گنجاند. البته به‌قطعیت نمی‌توان بر همۀ نمونه‌های بازیافته از شعر عربی در این مقاله نام تخلص نهاد، ولی این تلاشی است در بررسی دقیق‌تر تخلّص در شعر عربی.
برای یافتن کهن‌ترین نمونه‌های تخلص در شعر عربی، چینش تاریخی را پیش گرفته و به کهن‌ترین نمونه‌ها در سده‌های نخست هجری اشاره کرده‌ایم که به سدۀ نخست هجری برمی‌گردند. تخلص‌ها در شعر تازی معمولاً برگرفته از نام کوچک شاعر یا کنیۀ اوست و در برخی سروده‌های عربی، به‌ویژه نزد صاحب بن عباد، از نام راویِ خوش‌آواز شاعر نیز در کنار تخلّص یاد می‌شود. طبیعی است که از سده‌های چهارم و پنجم هجری و پس از آنکه این پدیده در شعر پارسی گسترش یافت و گاه سخن‌سنجان نیز بدان اشاره کرده‌اند، نمونه‌های بیش‌تری در دست باشد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Persian Takhallus (Pen Name) in Arabic Poetry of the Early Hijri Centuries

نویسنده English

Hosein Imanian
Associate Professor, Department of Arabic Language and Literature, University of Kashan, Kashan, Iran
چکیده English

One of the phenomena that manifests in Persian poetry from the very first Hijri centuries—suggesting it to be a much older tradition in Iranian poetry and art—is the inclusion of the poet’s artistic name (takhallus) in the concluding lines. This feature did not originally exist in Arabic poetry. Due to the extensive intertwining of Persian literature and art with Arabic literature in the post-Islamic centuries, this study aims to identify traces of the “takhallus” in Arabic poetry. Such traces must primarily be sought in the works of Iranian poets composing in Arabic, who were familiar with ancient Persian poetic traditions and occasionally employed them, sometimes unconsciously. Certain poets of Arab descent who, for various reasons, were familiar with Persian songs should also be included within this scope. Although one cannot definitively classify all the Arabic poetic examples recovered in this article as “takhallus”, this study represents an endeavor to examine the “takhallus” in Arabic poetry more rigorously.
To identify the earliest instances of the “takhallus” in Arabic poetry, a chronological approach has been adopted, highlighting the oldest examples that date back to the first Hijri century. In Arabic poetry, the “takhallus” is typically derived from the poet’s given name or his “kunya”. In some Arabic poems, particularly those of Sahib ibn 'Abbad, the name of the poet’s melodious reciter (rāwi) is also mentioned alongside the “takhallus”. Naturally, more examples become available from the fourth and fifth centuries AH onward, following the broader expansion of this phenomenon in Persian poetry and its subsequent recognition by literary critics.

کلیدواژه‌ها English

Takhallus (Pen name)
Persian poetry
Arabic poetry
Reciter (Rāwi)
Eulogist (Manāqib-khwān)
آذرنوش، آذرتاش (1385)، چالش میان فارسی و عربی سده‌های نخست، تهران، نشر نی.
ابن‌الرومی (2002م)، الدیوان، تحقیق أحمد حسن بسج، ط3، بیروت، دار الکتب العلمیة.
ابن قیم الجوزیة (1982م)، أخبار النساء، تحقیق نزار رضا، بیروت، مکتبة الحیاة.
أبوالعتاهیة (1986م)، الدیوان، بیروت، دار بیروت.
ابوالقاسمی، محسن و یحیی عبید صالح و ابراهیم خدایار (1427ق)، «مقارنة طرق اختیار ألقاب الشعراء العرب والفرس»، دراسات فی العلوم الإنسانیة، المجلد 13، العدد 4 (الخریف)، ص 1-17.
أبونواس، حسن بن هانی (2001م)، الدیوان، بیروت، دار صادر.
أبوالهندی (1969م)، الدیوان، تحقیق عبدالله الجبوری، بغداد، مطبعة النعمان.
الأصفهانی، أبوالفرج (1999م)، الأغانی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.
انوری (1337)، دیوان، به‌کوشش سعید نفیسی، چ2، تهران، پیروز.
بیضایی، بهرام (1396)، نمایش در ایران، چ 11، تهران، روشنگران و مطالعات زنان.
پژوهنده، لیلا (1385)، «تخلص» در دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی، ج 14، تهران، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ص 482-485.
التوحیدی، أبوحیان (1992م)، أخلاق‌الوزیرین، تحقیق محمد بن تاویت الطنجی، بیروت، دار صادر.
الثعالبی، عبدالملک بن محمد (1990م)، الدیوان، تحقیق محمود عبدالله الجادر، بغداد، دار الشؤون الثقافیة العامة.
ــــــــ (1983م)، یتیمة الدهر فی محاسن أهل العصر، تحقیق مفید محمد قمیحة، بیروت، دار الکتب العلمیة.
الجاحظ، عمرو بن بحر (1990م)، الحیوان، شرح یحیی الشامی، ط2، بیروت، دار و مکتبة الهلال.
جحظة البرمکی (1996م)، الدیوان، تحقیق جان عبدالله توما، بیروت، دار صادر.
حسین، طه (بی‌تا)، حدیث الأربعاء، ط15، القاهرة، دار المعارف.
خدایار، ابراهیم و یحیی عبید صالح عبید (1391)، «تخلص در شعر فارسی و عربی»، فنون ادبی، س4 ، ش1 (پیاپی 6) (فروردین)، ص 61-78.
الخوارزمی، أبوبکر (1376)، الدیوان، تحقیق حامد صدقی، تهران، میراث مکتوب.
رودکی (1376)، دیوان، بر اساس نسخۀ سعید نفیسی و براگینسکی، چ 2، تهران، نگاه.
الریاشی، محمد بن یسیر (1996م)، الدیوان، تحقیق مظهر الحجّی، حمص، دار الذاکرة.
زیاد الأعجم (1983م)، الدیوان، تحقیق یوسف حسین بکّار، د.م.، دار المسیرة.
سنایی غزنوی، مجدود بن آدم (1362)، دیوان، به‌کوشش مدرس رضوی، چ3، تهران، کتابخانۀ سنایی.
سوزنی سمرقندی (1338)، دیوان، تصحیح ناصرالدین شاه‌حسینی، تهران، امیرکبیر.
شفیعی کدکنی، محمدرضا (1386)، زمینۀ اجتماعی شعر فارسی، تهران، اختران و زمانه.
شمیسا، سیروس (1370)، سیر غزل در شعر فارسی، چ 3، تهران، فردوس.
الصاحب بن عباد (2001م)، الدیوان، تحقیق إبراهیم شمس‌الدین، بیروت، مؤسسة الأعلمی.
العجاج (1995م)، الدیوان، تحقیق عزة حسن، بیروت، دار الشرق العربی.
عمادالدین الأصفهانی (1377)، خریدة القصر وجریدة أهل العصر، تحقیق عدنان محمد آل طعمة، تهران، میراث مکتوب.
عمر بن أبی ربیعه (1997م)، الدیوان، تحقیق محمد محیی‌الدین عبدالحمید، بیروت، دار الأندلس.
عمرو بن کلثوم (1991م)، الدیوان، تحقیق إمیل بدیع یعقوب، بیروت، دار الکتاب العربی.
فقیهی، علی اصغر (1365)، آل بویه، بی‌جا، صبا.
القاضی الجرجانی، علی بن عبدالعزیز (2003م)، الدیوان، تحقیق سمیح ابراهیم صالح، دمشق، دار البشائر.
قزوینی، محمد (1363)، یادداشت‌ها، به‌کوشش ایرج افشار، چ 3، تهران، علمی.
مؤتمن، زین‌العابدین (1355)، تحول شعر فارسی، تهران، طهوری.
محمدی آسیابادی، علی (1384)، «ارزش تخلص و کاربرد آن در شعر حافظ»، فصلنامۀ پژوهش‌های ادبی، ش 8 (تابستان)، ص 51-74.
المرادی، محمدخلیل (1988م)، سلک الدرر فی أعیان القرن الثانی عشر، ط3، بیروت، دار البشائر الإسلامیة وابن‌حزم.
مسعود سعد سلمان (1362)، دیوان، تصحیح رشید یاسمی، تهران، گلشایی.
مسلم بن الولید (بی‌تا)، الدیوان، تحقیق وشرح سامی الدهّان، ط3، القاهرة، دار المعارف.
مهیار الدیلمی (1925م)، الدیوان، القاهرة، دار الکتب المصریة.
نیک‌منش، مهدی (1385)، «گریزی به تخلص در شعر فارسی»، مجلۀ دانشکدۀ علوم انسانی دانشگاه سمنان، س5، ش15 (پاییز)، ص 125-133.
وضاح الیمن (1996م)، الدیوان، تحقیق محمد خیر البقاعی، بیروت، دار صادر.
یاقوت الحموی، شهاب‌الدین (1993م)، معجم الأدباء، تحقیق إحسان عباس، بیروت، دار الغرب الإسلامی.
الیزیدی، محمد بن العباس (1938م)، الأمالی، الهند، مطبعة جمعیة دائرةالمعارف.
یگر، ورنر (1376)، پایدیا، ترجمۀ محمدحسن لطفی، تهران، خوارزمی.
دوره 25، شماره 2 - شماره پیاپی 102
نامه فرهنگستان (ادبیات تطبیقی)
خرداد و تیر 1405
صفحه 39-60

  • تاریخ دریافت 03 بهمن 1403
  • تاریخ پذیرش 29 بهمن 1403