نامه فرهنگستان

نامه فرهنگستان

تخلّصِ پارسی در شعر عربیِ سده های نخست هجری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشگاه کاشان
10.22034/nf.2026.501446.1385
چکیده
یکی از پدیده‌هایی که در سروده‌های پارسی از همان سده‌های نخست هجری خودنمایی می‌کند و نشان می‌دهد که پدیده‌ای کهن‌تر در شعر و هنر ایرانی باشد، اشاره به نامِ هنری (تخلّص) در بیت‌های پایانی است؛ پدیده‌ای که در هنرهای دیگر چون فرش‌بافی و سفال‌گری نیز گسترش داشته و هنرمند، نام خود را در جایی از اثر خود ثبت می‌کرده است. این ویژگی در شعر عربی وجود نداشته است. به دلیل درهم‌آمیختگی زیادِ ادبیات و هنر پارسی با ادبیات عربی در سده‌های پسااسلامی، کنجکاو شده‌ایم تا نشانه‌هایی از تخلص را در شعر عربی بیابیم. هرچند در آغاز، هر دیوانِ شعری را بررسی می‌کردیم، ولی به‌سرعت دریافتیم که تخلص را باید در سروده‌های عربی‌سرایان ایرانی که با سنت‌های کهن شعر پارسی آشنایی داشته و گاه ناخودآگاه آن را به کار برده‌اند، جستجو کرد؛ برخی از عرب‌نژادهایی را نیز که به‌دلایلی با ترانه‌های پارسی آشنا بوده‌اند، باید درون این دایره گنجاند. با این همه، به‌قطعیت نمی‌توان بر همۀ نمونه‌های بازیافته از شعر عربی در این جستار، نام تخلص نهاد، ولی این تلاشی است در بررسی دقیق‌تر تخلّص در شعر عربی.

برای یافتن کهن‌ترین نمونه‌های تخلص در شعر عربی، چینش تاریخی را پیش گرفته و به کهن‌ترین نمونه‌ها در سده‌های نخست هجری اشاره کرده‌ایم. کهن‌ترین نمونه‌ها به سدۀ نخست هجری برمی‌گردد؛ تخلص‌ها در شعر تازی، معمولاً برگرفته از نام کوچک شاعر یا کنیۀ اوست و در برخی سروده‌های عربی به‌ویژه نزد صاحب بن عباد، در کنار تخلّص، از نام راویِ خوش-آواز شاعر نیز یاد می‌شود.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Artistic name in Arabic poetry of the first centuries

نویسنده English

Hosein Imanian
Kashan university
چکیده English

One of the phenomena that can be seen in Persian poems since the first centuries and shows that it is an older phenomenon in Iranian poetry and art، is the mention of artistic name in the final verses. A phenomenon that has spread in other arts such as carpet، weaving and pottery, and the artist used to record his name somewhere in his work. This feature did not exist in Arabic poetry. Due to the great connection between Persian literature and art with Arabic literature in the first centuries, we were curious to find signs of this phenomenon in Arabic poetry....

One of the phenomena that can be seen in Persian poems since the first centuries and shows that it is an older phenomenon in Iranian poetry and art، is the mention of artistic name in the final verses. A phenomenon that has spread in other arts such as carpet، weaving and pottery, and the artist used to record his name somewhere in his work. This feature did not exist in Arabic poetry. Due to the great connection between Persian literature and art with Arabic literature in the first centuries, we were curious to find signs of this phenomenon in Arabic poetry....

کلیدواژه‌ها English

artistic
name,
Art
poetry,
narrator

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 05 خرداد 1405

  • تاریخ دریافت 03 بهمن 1403
  • تاریخ پذیرش 29 بهمن 1403