نامه فرهنگستان

نامه فرهنگستان

خویشاوندی قصه‌های جادویی در خوانش تطبیقی دختر نارنج و ترنج و استخوان آواز‌خوان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
10.22034/nf.2026.489321.1369
چکیده
از آن‌جا که خاستگاه و درون‌مایۀ ادبیات عامه و ادب شفاهی جوشش و تجلی ناخودآگاه جمعی بشر است و پیشینۀ آن نیز بسیار دورتر از نقل و روایت‌های مکتوب است نمونه‌های مشابهی را در آثار ادبی جهان می‌توان یافت که با هم ارتباط و خویشاوندی دارند و البته همیشه به‌سادگی نمی‌توان نوع و کیفیت وابستگی را نشان داد. هدف از این ‌پژوهش نشان‌دادن ‌روابط خویشاوندی قصۀ دختر نارنج و ترنج از قصه‌های معروف ایرانی با افسانۀ استخوان آوازخوان از مجموعۀ گردآوری‌شدۀ برادران گریم در ادبیات عامۀ کشور آلمان است. با مطالعه و بررسی، نتایج گوناگونی حاصل شد که بیانگر اشتراکات زیادی در این ‌دو متن است. با توجه به اینکه ایران مبدأ و منشأ بسیاری از قصه‌ها است و همچنین محل گذر و گذار قصه‌ها از شرق (هندوستان، چین، مصر و...) به غرب بوده است می‌توان گزینه‌های اقتباس، تأثیرپذیری و بازآفرینی افسانۀ آلمانی بر مبنای این قصۀ ایرانی و شرقی را مطرح کرد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Kinship of Fairy Tales: A Comparative Study of Orange and Bergamot Girl and The Singing Bone

نویسنده English

Hafez Hatami
Associate Professor, Department of Persian Language and Literature, Payam Noor University, Tehran, Iran
چکیده English

Because the origins and content of folk and oral literature manifest the collective unconscious of humanity, possessing a history that far predates written narratives, similar and interconnected motifs can be found in literary works across the globe. However, demonstrating the precise nature and extent of these intertextual dependencies is not always straightforward. This research aims to examine the kinship, influences, and interrelations between The Orange and Bergamot Girl (a renowned Iranian folktale) and The Singing Bone from the Brothers Grimm's collection of German fairy tales. A comparative analysis reveals numerous significant commonalities between the two texts. Ultimately, considering Iran's historical role as both a primary origin of narratives and a crucial conduit for the transmission of stories from the East (such as India, China, and Egypt) to the West, this study posits that the German tale may be an adaptation, recreation, or derivative of the Iranian and broader Eastern traditions within the framework of comparative literature.

کلیدواژه‌ها English

Folk literature
fairy tales
influence and reception
archetypes
The Orange and Bergamot Girl
The Singing Bone
آیدنلو، سجاد (1397)، شاهنامه (2) «شاخ سرو سایه‌فکن»، چ 4، تهران، سمت.
اخوان اقدم، ندا (1393)، «تفسیر شمایل‌نگارانۀ صحنه‌های شکار در ظروف فلزی ساسانی»، کیمیای هنر، س 3، ش 12 (پاییز)، ص33-50.
اسحاقیان، جواد (1393)، نقد و بررسی آثار سیمین دانشور، تهران، نگاه.
اِلوِل ‌- ‌ساتن، لارنس پال (گردآورنده) (1395)، قصه‌های مشدی گلین خانم،  ویرایش اولریش مارتسولف، آذر امیرحسینی نیتهامر و احمد وکیلیان، چ 10، تهران، نشر مرکز.
بهزادی، رقیه (1379)، «مفهوم برخی از اعداد در اساطیر و نزد اقوام کهن»، کتاب ماه هنر، ش 27و28، ص 26-28.
بیرلین، ج. ف. (1386)، اسطوره‌های موازی، ترجمۀ عباس مخبر، تهران، نشر مرکز.
پاینده، حسین (1398)، نظریه و نقد ادبی (درسنامه‌ای میان‌رشته‌ای)، ج 1، چ 2، تهران، سمت.
پایور، جعفر (1380)، شیخ در بوته (روش‌های بازنویسی و بازآفرینی)، تهران، اشراقیه.
پین، مایکل (سرویراستار) (1383)، فرهنگ اندیشۀ انتقادی از روشنگری تا پسامدرنیته، ترجمۀ پیام یزدانجو، تهران، نشر مرکز.
حاتمی، حافظ و مینا مهرآفرین (1398)، «روح سرگردان یا بلبل سرگشتۀ افسانه‌ها: بررسی تطبیقی قصۀ بلبل سرگشته و درخت بادام»، ویژه‌نامۀ «ادبیات تطبیقی» نامۀ فرهنگستان، س 10، ش 2 (پیاپی 20) (پاییز و زمستان)، ص 17-32.
خسروی، اشرف (1394)، شاهنامه از دیدگاه روان‌شناسی تحلیلی یونگ، تهران، علمی و فرهنگی.
داد، سیما (1392)، فرهنگ اصطلاحات ادبی، چ 6، تهران، مروارید.
دانشور، سیمین (1392)، جزیرۀ سرگردانی، چ 4، تهران، خوارزمی.
کاسیرر، ارنست (1378)، فلسفۀ صورت‌های سمبلیک، ترجمۀ یدالله موقن، تهران، هرمس.
گریم، ویلهلم و یاکوب (1384)، قصّه‌ها و افسانه‌های برادران گریم، ترجمۀ هرمز ریاحی و  دیگران، 2 ج، چ 2، تهران: پیکان.
گنجیان خناری، علی و همکاران (1393)، «بن‌مایۀ اسطوره‌ای مشترک میان زنْ فرشتگان میوه‌زاد رسالة الغفران و دختران در قصۀ دختر نارنج و ترنج»، متن‌پژوهی ادبی، س 18، ش 60 (شهریور)، ص 73-103.
لوفلر ـ دلاشو، مارگریت (1386)، زبان رمزی قصه‌های پری‌وار، ترجمۀ جلال ستاری، چ 2، تهران، توس.
مختاریان، بهار (1389)، «ژرژ دومزیل و اسطوره‌شناسی تطبیقی هندواروپایی»، در دانش‌های تطبیقی (مجموعه‌مقالات فلسفه، اسطوره‌شناسی، هنر و ادبیات)، به کوشش بهمن نامور مطلق و منیژه کنگرانی، تهران، سخن.
مورنو، آنتونیو (1376)، یونگ، خدایان و انسان مدرن، ترجمۀ داریوش مهرجویی، تهران، نشر مرکز.
موسوی، مصطفی و ثمین اسپرغم (1389)، «نقد اسطوره‌شناسی قصۀ دختر نارنج و ترنج و بررسی پیش‌زمینه‌های فرهنگی کاربرد نارنج، ترنج و انار در این قصه»، نقد ادبی، س 3، ش 12 (پاییز)، ص 233ـ255.
مهتدی، فضل‌الله (1392)، قصه‌های صبحی، به اهتمام لیما صالح رامسری، 2 ج، چ 5، تهران، معین.
میرمجربیان، لیلا و فاطمه ابراهیمی (1401)، «تحلیل روایی داستان دختر نارنج و ترنج بر اساس نظریۀ زبان و جنسیت»، فرهنگ و ادبیات عامه، ش 48 (آذر و دی)، ص 161-107.
یزدان‌پناه، زهرا  و آسیه قوامی (1393)، «تطبیق نمادها در دو اسطورۀ نارنج و ترنج و آزیریس»، مطالعات ادبیات تطبیقی، س 8، ش 29 (بهار)، ص 129 ـ 151.
 
Lorimer, D.L.R Lorimer &, E.O. Lorimer (1919), Persian Tales, London, McMillan and Co.
دوره 25، شماره 2 - شماره پیاپی 102
نامه فرهنگستان (ادبیات تطبیقی)
خرداد و تیر 1405
صفحه 97-114

  • تاریخ دریافت 28 آبان 1403
  • تاریخ پذیرش 06 اردیبهشت 1404