نامه فرهنگستان

نامه فرهنگستان

از بست چاکنایی تا غلت کامی: سازوکارهای ادراکی پر کردن آغازۀ تهی در فارسی براساس نظریۀ بهینگی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
بتول علی نژاد
دانشیار گروه زبان‌شناسی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران
10.22034/nf.2026.533677.1424
چکیده
این مقاله ضمن به چالش کشیدن نقش تقابلی بست چاکنایی یا همزه در فارسی، نقش ادراکی آن را در چارچوب نظریۀ بهینگیِ کلاسیک و بهینگیِ لایه‌ای بررسی می‌کند. بست چاکنایی نقشی دوگانه و پیچیده در نظام آوایی و ادراکی زبان فارسی ایفا می‌کند. در سطح تولیدی، اغلب به‌عنوان نشانه‌ای برای آغاز واژه‌هایی که با واکه شروع می‌شوند ظاهر می‌شود، به‌ویژه در بافت‌های رسمی یا تأکیدی. از منظر ادراکی، شنوندگان فارسی‌زبان، حتی در غیاب تولید فیزیکیِ واضح بست چاکنایی، حضور آن را به‌طور ضمنی درک می‌کنند و آن را نشانه‌ای برای مرزبندی هجایی تلقی می‌نمایند. این پدیده حاکی از آن است که بست چاکنایی در فارسی دارای نقش ادراکی برجسته است. از منظر نظریۀ بهینگی، درج بست چاکنایی به‌عنوان بی‌نشان‌ترین همخوان که از کمترین میزان رسایی در سلسله‌ مراتب برجستگی برخوردار است، موجب ایجاد بیشترین تقابل ادراکی با واکۀ آغاز کلمه شده و نشانه‌ای برای مرز هجا یا آغاز واژه محسوب می‌شود؛ این درحالی است که در مواردی که آغازۀ تهی بین دو واکه قرار گیرد در بسیاری از موارد غلت کامی درج می‌شود تا با داشتن بیشترین میزان رسایی در میان همخوان‌ها به هموارسازی سطح رسایی کلمه کمک کند. در نهایت، نتایج این مطالعه تأکید می‌کند که تعامل میان تولید، ادراک و ساختار هجایی در زبان فارسی نه‌تنها به حفظ سلامت ساختار زبانی کمک می‌کند، بلکه درک روان و دقیق گفتار را نیز برای شنونده تسهیل می‌سازد.
کلیدواژه‌ها
بهینگی لایه‌ای
پرکنندۀ آغازۀ هجا
غلت کامی
نقش ادراکی
نقش ترمیمی
همزه
موضوعات

عنوان مقاله English

From Glottal Stop to Palatal Glide: Perceptual Mechanisms in Filling Empty Onsets in Persian based on Optimality Theory

نویسنده English

Batool Alinezhad
Associate Professor, Department of Linguistics, University of Isfahan, Isfahan, Iran
چکیده English

This paper analyses the contrastive role of the glottal stop and its perceptual function within the framework of Optimality Theory. The glottal stop plays a dual and complex role in the phonological and perceptual system of Persian. At the production level, it often surfaces as a marker for the onset of words that begin with a vowel, particularly in formal or emphatic contexts. From a perceptual standpoint, Persian listeners implicitly perceive the presence of the glottal stop, even in the absence of clear physical articulation, and interpret it as a cue for syllable boundary or word onset. This phenomenon indicates that the glottal stop holds a salient perceptual function in Persian. Within the framework of Optimality Theory, the insertion of a glottal stop, being the least sonorous consonant in the sonority hierarchy, creates the greatest perceptual contrast with a word-initial vowel and thus serves as a clear boundary marker for syllables or lexical items. In contrast, when an empty onset occurs between two vowels, a palatal glide /j/ is often inserted. As the most sonorous of the consonants, /j/ facilitates the smoothing of the sonority contour within the word. Ultimately, the findings of this study highlight that the interaction between production, perception, and syllable structure in Persian not only supports the integrity of the phonological system but also enhances fluent and accurate speech processing for the listener.

کلیدواژه‌ها English

glottal stop
palatal glide
perceptual role
repair function
stratal optimality
syllable onset filler
ابوالقاسمی، محسن (1375)، دستور تاریخی زبان فارسی، تهران، سمت.
بی‌جن‌خا ن، محمود ( 1384)، وا ج‌شناسی: نظریۀ بهینگی، تهرا ن، سمت.
_______ (1404)، «همزه در زبان فارسی»، نامۀ فرهنگستان: زبان‌ها و گویش‌های ایرانی (15)، دورۀ بیست‌وچهارم، ش 2 (پیاپی 96)، ص 13-36.
جم، بشیر (1397)، «بست چاکنایی در زبان فارسی»، زبان فارسی و گویش‌های ایرانی، سال سوم، ش 2 (پیاپی 6)، پاییز و زمستان، ص 74-92.
سپنتا، ساسان (1352)، «همزه در زبان فارسی»، نشریۀ دانشکدۀ ادبیّات و علوم انسانی دانشگاه اصفهان، ش 9، ص 58-70.
صادقی، وحید (1389)، «آواشناسی و واج‌شناسی همخوان‌های چاکنایی»، پژوهش‌های زبان‌شناسی، دورۀ دوم، ش 1، ص 49-62.
کرد زعفرانلو کامبوزیا، عالیه (1381)، «همزه در زبان فارسی»، مجلّۀ دانشکدۀ ادبیّات و علوم انسانی دانشگاه تهران،  شمارۀ 164 (پیاپی 1008)، دی، ص 283-302.
مدرسی قوامی، گلناز (1390)، «آغازۀ هجای فارسی و رابطۀ آن با فرایند اضافه در وام‌واژه‌ها بر مبنای نظریۀ بهینگی»، مجموعه‌مقاله‌های نخستین همایش انجمن زبان‌شناسی ایران، تهران، نشر نویسۀ پارسی، ص ۷۹-۹۱.
نواب صفوی، زهرا و محمّدهادی فلاحی و محمّدرضا فلاحتی قدیمی فومنی (1399)، «بررسی صوت‌شناختی رخداد انسدادی چاکنایی پیش از واکۀ آغازین در واژگان زبان فارسی»، علم زبان، سال هفتم، ش 11، بهار و تابستان، ص 197-234.
Avery, Peter (1996, Ph.D. dissertation), The Representation of Voicing Contrasts, University of Toronto.
Dehghan, Mas'oud and Aliyeh Kord Zafaranlou Kambouziya (2012), “A Short Analysis of Insertion in Persian”, Theory and Practice in Language Studies, Vol. 2, No. 1, January, pp. 14-23. || doi:10.4304/tpls.2.1.14-23
Dilley, L. C., S. Shattuck-Hufnagel, and M. Ostendorf (1996), “Glottalization of Word-initial Vowels as a Function of Prosodic Structure”, Journal of Phonetics, 24(4), pp. 423-444.
Garellek, M. (2013), “Production and Perception of Glottal Stops”, Phonology, 30(1), pp. 113-147.
__________ (2014), “Voice Quality Strengthening and Glottalization”, Journal of Phonetics, 45, pp. 106-113. || doi.org/10.1016/j.wocn.2014.04.001
Gordon, M. (2016), Phonological Typology, Oxford, Oxford University Press.
Harris, J. G., J. H. Esling, and K. E. Fraser (2005), “Glottal Stop, Glottalised Resonants, and Pharyngeals: A Reinterpretation with Evidence from a Laryngoscopic Study of Nuuchahnulth (Nootka)”, Journal of Phonetics, 33, pp. 383-410.
Idsardi, William and Peter Avery (2001), “Laryngeal Dimensions, Completion and Enhancement”, Distinctive Feature Theory, Alan Hall, T. (ed.), Berlin, Mouton de Gruyter.
Ito, J. and A. Mester )2009(, “The Onset of the Prosodic Word”, Phonological Argumentation: Essays on Evidence and Motivation, Steve Parker (ed.), London, Equinox, pp. 227-260.
Kager, R. (1999), Optimality Theory, Cambridge, Cambridge University Press.
Kiparsky, P. (2000), “Opacity and Cyclicity”, The Linguistic Review, 17(2-4), 351-365.
Kohler, K. J. (1994), “Glottal Stops and Glottalization in German: Data and Theory of Connected Speech Processes”, Phonetica, 51, pp. 38-51.
Lombardi, L. (2002), “Coronal Epenthesis and Markedness”, Phonology, 19(2), pp. 219-251.
Maddieson, I. and P. Ladefoged (1996), The Sounds of the World's Languages, Oxford, Blackwell.
Mahootian, S. (1997), Persian, Routledge.
McCarthy, J. J. (2000), “Harmonic Serialism and Parallelism”, Proceedings of the North East Linguistic Society, Vol. 30.
McCarthy, J. J. (2007), Hidden Generalizations: Phonological Opacity in Optimality Theory, London, Equinox.
McCarthy, J. J. (2010), “An introduction to Harmonic Serialism”, Language and Linguistics Compass, 4(10), 1001-1018. || doi.org/10.1111/j.1749-818x.2010.00240.x
McCarthy, J. J. and A. Prince (1994), “The Emergence of the Unmarked: Optimality in Prosodic Morphology”, Proceedings of the North East Linguistics Society (NELS), M. Gonzàlez (ed.), Vol. 24, pp. 333-379.
Prince, A. and P. Smolensky (1993/2004), Optimality Theory: Constraint Interaction in Generative Grammar, Oxford, Blackwell.
Rahimi, H. (2014) “An Optimality Theoretic Approach to Persian Syllable Structure”, Iranian Journal of Applied Linguistics, 17(2), pp. 35-56.
Redi, L. and S. Shattuck-Hufnagel (2001), “Variation in the Realization of Glottalization in Normal Speakers”, Journal of Phonetics, 29(4), pp. 407-429.
https://doi.org/10.1006/jpho.1996.0023
Uffmann, C. (2007), “Intrusive [r] and Optimal Epenthetic Consonants”, Language Sciences, (29), pp. 451-476.
Watson, J. (2002), The Phonology and Morphology of Arabic, Oxford, Oxford University Press.
Windfuhr, G. L. (1979), “Persian Phonology”, Linguistic Studies in Western Asia, J. Kaye (ed.), pp. 35-67, Brill.
نامه فرهنگستان
دوره 25، شماره 3 - شماره پیاپی 103
نامه فرهنگستان (آواشناسی و واج‌شناسی زبان‌های ایرانی 2)
مرداد و شهریور 1405
صفحه 47-66

  • تاریخ دریافت 27 تیر 1404
  • تاریخ بازنگری 04 مرداد 1404
  • تاریخ پذیرش 17 آذر 1404