نامه فرهنگستان

نامه فرهنگستان

چگونگی ر فع التقای واکه‌ها درفعل‌های د عا و نفرین در فارسی معیار و گویش‌های دزفولی و شوشتری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیار زبان‌شناسی،گروه زبان انگلیسی، دانشگاه شهرکرد، شهرکرد، ایران
10.22034/nf.2026.532512.1421
چکیده
ساخت‌های دعایی جمله‌هایی هستند که برای ستایش، طلب شادی و آرامش، تندرستی، آرزوی طول‌عمر و غلبه بر دشمنان کاربرد دارند. ولی ساخت‌های نفرینی غالباً شامل درخواست آسیب و بلا برای دشمنان و بدخواهان و شِکوِه‌های نفرین‌گونه می‌باشند. این ساخت‌ها حتی برای بیان شگفتی و طنز نیز به کار می‌روند. این جمله‌ها از یک فعل دعایی شامل بن مضارع+پسوندِ /A/ (الف دعایی)+شناسۀ سوم‌شخص مفردِ /–ad/ تشکیل شده‌اند. البتّه، طبق یافتۀ این پژوهش در گویش‌های دزفولی و شوشتری به جای شناسه که درواقع ضمیر فاعلی است، ضمیر مفعولی به کار می‌رود. هدف مقالۀ پیشِ رو مشخص کردن چگونگی رخداد التقای واکه‌ها و چگونگی رفع آن در فعل‌های دعا و نفرین است. طبق یافته‌های این پژوهش که در چارچوب نظریۀ بهینگی ( Smolensky 1993/2004&Prince ) انجام شده است، التقای واکه‌ها در این فعل‌ها با بهره‌گیری از دو راهکار حذف واکه و درج همخوان میانجی برطرف می‌شود. رفع التقای واکه‌ها تنها فرایند واجی‌ای است که در ساخت فعل‌های دعا و نفرین رخ می‌دهد. در این پژوهش، محدودیت‌هایی که در قالب رتبه‌بندی‌های مختلف عامل رفع التقای واکه‌ها بوده‌اند معرفی شده‌اند نتایج این پژوهش واقعیت‌هایی را پیرامون فرایندها و راهکارهای رایج در برطرف کردن التقای واکه‌ها در فعل‌های دعا و نفرین بیان می‌کند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Hiatus Resolution in Prayer/Curse Verbs in the Standard Persian and Dezfouli/Shoushtari Dialects

نویسنده English

Bashir Jam
Associate Professor of Linguistics, Department of English, Shahrekord University, Shahrekord, Iran
چکیده English

Prayer words are uttered to praise God and people, to ask for happiness, serenity, health, longevity, and overcoming the enemies, whereas curse words are uttered to ask for harming the enemies and the ill-willed people, complaining as well as expressing surprise, frustration and humor. In the standard Persian these expressions include: a prayer/curse verb stem+the suffix /-A/+the attached third person subject pronoun /-ad/. However, Dezfouli and Shoushtari, as two dialects which are spoken in the Khouzestan province, are different as they use object pronouns. The present paper aimed at analysing the hiatus and how it is resolved in these verbs. Hiatus is a situation in which there is no consonant between the nuclei of two adjacent syllables. It occurs when the left syllable lacks a coda and the right one lacks an onset. According to the findings of this research conducted within Optimality Theory (Prince and Smolensky, 1993/2004) hiatus in prayer and curse verbs is resolved using vowel deletion as well as intervocalic consonant insertion. In so doing, the constraints and their rankings that cause all these hiatus resolving strategies in these verbs are introduced. The results of the present paper explain some important facts regarding hiatus and its resolution strategies in the Standard Persian as well as Dezfouli and Shoushtari dialects.

کلیدواژه‌ها English

prayer and curse verb
hiatus
intervocalic consonant insertion
vowel deletion
Dezfouli dialect
Shoushtari dialect
احمدی، مهران، محمّدصدیق زاهدی و وحید غلامی (1398)، «التقای واکه‌ها و رفع آن در کردی میانی»، مطالعات زبان‌ها و گویش‌های غرب ایران، دورۀ 7، ش 3 (پیاپی 26)، ص 1-15.
بهابادی، بیبی‌سادات رضی و زهرا پنبه‌پز (1393)، «عوامل سلام و لعن در قرآن کریم»، فصل‌نامۀ تحقیقات علوم قرآن (حدیث دانشگاه الزهرا)، سال یازدهم، ش4 (پیاپی24)، ص 53-81.
جم، بشیر )1394الف(، فرهنگ توصیفی فرایندهای واجی، تهران، مرکز نشر دانشگاهی.
______ )1394ب(، «راهکارهای برطرف کردن التقای واکه‌ها در زبان فارسی»، مجلۀ زبان‌شناسی و گویش‌های خراسان، سال هفتم، ش 1 (پیاپی 12)، بهار و تابستان، ص 79-100.
______ (1402)، «چگونگی رفع التقای واکه‌های کشیده با واکۀ تکواژ جمع در زبان فارسی»، فصل‌نامۀ مطالعات زبان‌ها و گویش‌های غرب ایران، دورۀ 11، ش 2 (پیاپی 41)، تابستان، ص 1-16.
دهرامی، مهدی و مجتبی فهیمی‌پور (1396)، «آفرین و نفرین در آثار ایرانی باستان و میانه»، مطالعات ایرانی (دانشگاه شهید باهنر کرمان)، سال شانزدهم، ش 31، بهار و تابستان، ص 65-79.
رضی‌نژاد، سید محمّد (1398)، «برطرف کردن التقای واکه‌ها در ترکی آذربایجانی»، پژوهش‌‌های زبان‌شناسی، دورۀ 11، ش 1، ص 61-72.
روحانی، زهرا، حسینعلی قبادی و سعید بزرگ بیگدلی (1400)، «تحلیل مقایسه‌ای موضوع، واژه‌ها و نحو دعاها و نفرین‌های شاهنامه (مطالعۀ موردی داستان‌های رستم و اسفندیار و کاموس کشانی)»، نشریۀ علمی سبک‌شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)، دورۀ 14، شمارۀ 10 (پیاپی 68)، ص 117-131.
صادقی، علی‌اشرف (1365)، «التقای مصوت‌ها و مسئلۀ صامت‌های میانجی در زبان فارسی»، مجلۀ زبان‌شناسی، سال سوم، شمارۀ 2 [ش6]، ص 3-22.
صادقی، وحید و سولماز صادقی (1396)، «التقای واکه‌ها در کردی سورانی»، پژوهش‌های زبانی، دورۀ 8، ش 1، ص 117-136.
فتاحی، مهدی (1393)، «غلت‌سازی واکه به‌عنوان راهکاری برای رفع التقای واکه‌ها بررسی نمونه در کردی کلهری»، پژوهش‌های زبان‌شناسی تطبیقی، دورۀ 4، ش 7، ص 263- 275.
قریب، عبدالعظیم؛ بهار، محمّدتقی؛ فروزانفر، بدیع‌الزمان، همایی، جلال؛ یاسمی، رشید (1366)، دستور زبان فارسی پنج استاد، تهران، اشرفی.
قطره، فریبا، مارال آسیایی و سعید راه‌انداز (1399)، «نگاهی صرفی- آوایی به التقای واکه‌ای در فارسی گفتاری»، زبان‌پژوهی، دورۀ  12، ش 35 (پیاپی 15)، ص 297-318.
الکبیسی، عمر شاکر (1423ق)، نصوص اللعن فی القرآن و اثرها فی الاحکام الشرعیه، بیروت، مؤسّسه الریّان.
وزیری، عبدالله (1364)، فارسی شوشتری، اهواز، وزیری.
Casali, R. F. (1996), Resolving Hiatus. Doctoral dissertation, UCLA.
McCarthy, J. & A. Prince (1995), Faithfulness and Reduplicative Identity, J. Beckman, L. Walsh Dickey & S. Urbanczyk (eds.), University of Massachusetts Occasional Papers in Linguistics 18: Optimality Theory, pp. 249-384), Amherst: GLSA.
Prince, A., & P. Smolensky (1993/2004), Optimality Theory: Constraint in  Generative Grammar, MIT Press.
دوره 25، شماره 3 - شماره پیاپی 103
نامه فرهنگستان (آواشناسی و واج‌شناسی زبان‌های ایرانی 2)
مرداد و شهریور 1405
صفحه 89-104

  • تاریخ دریافت 23 تیر 1404
  • تاریخ بازنگری 16 مرداد 1404
  • تاریخ پذیرش 17 آذر 1404