نامه فرهنگستان

نامه فرهنگستان

بررسی چند رباعی منسوب به رودکی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
پژوهشگر متون ادبی
چکیده
چکیده: رودکی سمرقندی را مُبدِع رباعی فارسی می‌دانند، و داستان آن را شمس قیس رازی به‌نیکی روایت کرده‌است. متأسّفانه از رودکی دیوانی منسجم که دربردارندۀ اشعار اصلی و صحیح‌النَّسَبِ او باشد، به جا نمانده است، و آنچه در دست داریم، اشعاری است که دیگران از منابع مختلف گردآوری کرده‌اند. کتاب محیط زندگی و احوال و اشعار رودکی، که سعید نفیسی در طیِّ دو نوبت ویرایش و تدوین کرده (1309 و 1334 ش)، تا امروز منبع اصلیِ  اشعار منسوب به رودکی به شمار می‌رود. اشعاری که به نام رودکی در این کتاب گردآوری شده، در بسیاری از منابع، به نام شاعران دیگر هم دیده می‌شود. تازه‌ترین پژوهش دربارۀ اشعار رودکی کتاب سروده‌های رودکی اثر علی رواقی است. در مقالۀ حاضر، به بهانۀ انتشار این کتاب، چند رباعی منسوب به رودکی را که در این اثر آمده بررسی کرده‌ایم و نشان داده‌ایم که اغلب آن‌ها را نمی‌توان سرودۀ رودکی شمرد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Contemplation on Some Quatrains Attributed to Rudaki

چکیده English

Rudaki of Samarghand is known as the founder of the Persian quatrain, the story of which has been interestingly narrated by Shams-e Gheys-e Rāzi. Unfortunately, Rudaki’s canonical Divān has not been handed down to us and what is available today is just a collection of scattered poems gathered from various sources. To date the main source of poems attributed to Rudaki has been a book entitled Rudaki: His Environment, Biography, and Poems by Sa’id Nafisi, first published in 1930 and its second revised edition in 1955. But some of poems included in that book have been attributed to other poets in other sources. The most recent published research on Rudaki’s poems is a book under the title of Rudaki’s Poems by Ali Ravāghi. Referring to it, the present article reviews some quatrains attributed to Rudaki and shows that most of them couldn’t have been written by him.

کلیدواژه‌ها English

Rudaki Samarghandi
Rudaki’s quatrains
wandering quatrains
Ali Ravāghi
Sa’id Nafisi
آلهی، سعدالدّین، مجموعۀ رباعیّات، دست‌نویس شمارۀ 17063 کتابخانۀ مجلس، 158 برگ، مورَّخ سدۀ ۱۰ ق.
اَخسیکَتی، اثیرالدّین، دیوان اثیرالدّین اخسیکتی، تصحیح محمود براتی خوانساری، سخن، تهران 1398.
ازرقی هروی، ابوبکر، دیوان ازرقی هروی، تصحیح مسعود راستی‌پور و محمّدتقی خلوصی، کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی، تهران 1398.
امین‌احمد رازی، تذکرۀ هفت‌اقلیم، تصحیح سیّد محمّدرضا طاهری (حسرت)، 3 جلد، سروش، تهران 1378.
انجو شیرازی، میرجمال‌الدّین حسین، فرهنگ جهانگیری، ویراستۀ رحیم عفیفی، 3 جلد، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد 1351.
اوحدی بَلیانی، تقی، عرفات‌العاشقین و عرصات‌العارفین، تصحیح سیّد محسنِ ناجی نصرآبادی، 7 جلد، اساطیر، تهران 1388.
اهلی ترشیزی، کمال‌الدّین (1)، دیوان مولانا کمال‌الدّین اهلی ترشیزی، تصحیح سیّد وحید سمنانی، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، تهران 1399.
ــــــــ (2)، دیوان مولانا کمال‌الدّینْ اهلی ترشیزی، دست‌نویس شمارۀ 8338 کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران، 51 برگ، مورَّخ 933 ق.
بابا افضل کاشانی، محمّد، رباعیّات بابا افضل‌الدّین کاشانی، به‌اهتمامِ سعید نفیسی، فارابی، چاپ دوم، تهران 1363.
برهان تبریزی، محمّدحسین بن خلف، برهان قاطع، به‌اهتمامِ محمّد معین، 5 جلد، امیرکبیر، چاپ پنجم، تهران 1362.
تَتَّوی، عبدالرّشید، فرهنگ رشیدی، تصحیح محمّد عبّاسی، 2 جلد، بارانی، تهران 1337.
تقی‌الدّین کاشی (کاشانی)، محمّد بن شرف‌الدّین، خلاصةالأشعار و زبدةالأفکار، دست‌نویس شمارۀ 7790 کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران، 463 برگ، مورَّخ سدۀ 11 ق.
جُنگ اشعار، دست‌نویس شمارۀ «53 د» کتابخانۀ دانشکدۀ ادبیّات دانشگاه تهران، 258 برگ، مورَّخ سدۀ 12 ق.
حاجیان‌نژاد، علیرضا ،«تأمّلی در رباعیّات منسوب به رودکی»، در رودکی سرآمد شاعران فارسی (مجموعه‌مقالات)، به‌کوششِ منوچهر اکبری، خانۀ کتاب، چاپ دوم، تهران 1388، ص 97-115.
رشید وطواط، رشیدالدّین محمّد (1)، دیوان رشیدالدّین وطواط، به‌تصحیحِ سعید نفیسی، بارانی، تهران 1339.
ــــــــ (2)، مجموعۀ دواوین، کتابتِ ابونصر محمّدِ یمنی و محمّدشاه اصفهانی، دست‌نویس شمارۀ 103 کتابخانۀ چِستِربیتی، فیلم شمارۀ 1865 کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران، 401 برگ، مورَّخ 699 ق.
ــــــــ (3)، ابکار الأفکار فی الرّسائل و الأشعار، دست‌نویس شمارۀ 2326 از مجموعۀ احمد ثالث کتابخانۀ طوپْقوسرای، فیلم شمارۀ 69 کتابخانۀ مجتبی مینوی، کتابتِ محمّد بن سیف نوقارینی، 98 برگ، مورَّخ 727 ق.
رضوی، محمّدصالح، جواهرالخیال، دست‌نویس شمارۀ 4518 آستان قدس رضوی، کتابتِ لطفعلی یوزباشی ایواغلی، 58 برگ، مورَّخ سدۀ 12 ق.
رواقی، علی، سروده‌های رودکی، فرهنگستان زبان و ادب فارسی (نشر آثار)، تهران 1399.
ریاحی، محمّدامین، کسایی مروزی (زندگی، اندیشه، و شعر او)، توس، تهران 1367.
سفینۀ نوح، دست‌نویس شمارۀ 900 کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی، 279 برگ، مورَّخ سدۀ 8 ق.
سنایی غزنوی (1)، دیوان حکیم سنایی غزنوی، به‌اهتمامِ [محمّدتقیِ] مدرّس رضوی، کتاب‌فروشی ابن‌سینا، تهران 1341.
ــــــــ (2)، کلّیّات سنایی، دست‌نویس شمارۀ 2627 کتابخانۀ بایزید ولیّ‌الدّین، فیلم شمارۀ 134 کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران، 397 برگ، مورَّخ 684 ق.
شَروانی، جمال خلیل، نُزهةالمجالس، تصحیح محمّدامین ریاحی، زوّار، تهران 1366.
شفیعی کدکنی، محمّدرضا، موسیقی شعر، آگاه، چاپ دوم، تهران 1370.
شمس تبریزی، مقالات شمس تبریزی، تصحیح محمّدعلی موحّد، خوارزمی، تهران 1369.
شمسِ قیسِ رازی، المعجم فی معاییرِ اشعارِ العجم، تصحیح محمّد بن عبدالوهّاب قزوینی، به‌اهتمامِ [محمّدتقیِ] مدرّس رضوی، زوّار، چاپ سوم، تهران 1360.
صائب تبریزی، دیوان صائب تبریزی، به‌کوششِ محمّد قهرمان، 6 جلد، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، تهران 1370.
صفریِ آق‌قلعه، علی، اشعار فارسی پراکنده در متون، 2 جلد، انتشارات دکتر محمود افشارـ‌ سخن، تهران 1395.
ظهوری ترشیزی، نورالدّین، رباعیّات ظهوری ترشیزی، به‌کوششِ اکبر بهداروَند، مولی، تهران 1389.
عرفی شیرازی، کلّیّات عرفی شیرازی، به‌کوششِ محمّد ولیّ‌الحقّ انصاری، 2 جلد، انتشارات دانشگاه تهران، تهران 1378.
عزّالدّین عبدالعزیز کاشی (کاشانی)، ابن ابی‌الغنائم، روضةالنّاظر و نُزهةالخاطر، دست‌نویس شمارۀ 766 کتابخانۀ دانشگاه استانبول، فیلم شمارۀ 247 کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران، 304 برگ، مورَّخ سدۀ 8 ق.
عوفی، محمّد، لُباب‌الألباب، به‌کوششِ سعید نفیسی، کتاب‌فروشی علمی، تهران 1335.
قزوینی، زکریّا، آثارالبلاد و اخبارالعباد، تصحیح فردیناند وِسْتِنْفِلْد، گوتینگن، آلمان 1848 م.
کمال‌الدّین اسماعیل اصفهانی، دیوان کمال‌الدّین اسماعیل اصفهانی، به‌اهتمامِ حسین بحرالعلومی، دهخدا، تهران 1348.
گلچینِ معانی، احمد (1)، تاریخ تذکره‌های فارسی، 2 جلد، سنایی، تهران 1363.
ــــــــ (2)، فرهنگ اشعار صائب، 2 جلد، مؤسّسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی، تهران 1364.
گلستانه، محمود، انیس‌الوحدة و جلیس‌الخلوة، تصحیح مجتبی مطهّری، کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی، تهران 1391.
لاله تیک‌چند بهار، بهار عجم، تصحیح کاظم دزفولیان،3 جلد، طلایه، تهران 1380.
مجد هَمگَر (1)، مجدالدّین احمد، دیوان مجدِ همگر، به‌کوششِ احمد کرمی، ما، تهران 1375.
ــــــــ (2)، رباعیّات مجدِ همگر، دست‌نویس شمارۀ Or.3713 موزۀ بریتانیا، کتابتِ اسحاق بن قوام بن همگر، عکس شمارۀ 234-235 کتابخانۀ مینوی، 179 برگ، مورَّخ 697 ق.
محمّد پادشاه، فرهنگ آنندراج، 3 جلد، مطبعۀ نَوَلْکِشور، لَکهنو 1313 ق.
مسعودِ سعدِ سلمان، دیوان مسعود سعد سلمان، تصحیح محمّد مهیار، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران 1390.
میرافضلی، سیّدعلی (1)، جُنگ رباعی، سخن، تهران 1394.
ــــــــ (2)، کتاب چهارخطّی، سخن، تهران 1396 ق.
میرزایف، عبدالغنی، ابوعبداللّهْ رودکی، نشریّات دولتی تاجیکستان، استالین‌آباد [= دوشنبۀ امروزی] 1958 م.
نفیسی، سعید (1)، احوال و اشعار ابوعبداللّه محمّد رودکی سمرقندی، جلد 3، کتاب‌فروشی ادب، تهران 1319.
ــــــــ (2)، محیط زندگی و احوال و اشعار رودکی، امیرکبیر، تهران 1336.
والهِ داغستانی، علیقلی، تذکرۀ ریاض‌الشّعراء، تصحیح سیّد محسن ناجی نصرآبادی، 5 جلد، اساطیر، تهران 1384.
یاراحمد رشیدی تبریزی، ابن حسین، طربخانه (رباعیّات خیّام)، تصحیح جلال‌الدّین همایی، هما، تهران 1367.
دوره 21، شماره 2 - شماره پیاپی 82
نامه فرهنگستان (تحقیقات ادبی)
تابستان 1401
صفحه 31-47

  • تاریخ دریافت 07 تیر 1400
  • تاریخ پذیرش 17 آبان 1400