نامه فرهنگستان

نامه فرهنگستان

شعر قطران تبریزی و لغت‌نامۀ دهخدا

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار فرهنگستان زبان و ادب فارسی
چکیده
شماری از ابیات قطران تبریزی، گویندۀ معروف قرن پنجم هجری، در لغت‌نامۀ دهخدا به‌ عنوان شاهد آمده‌است. اهمّیت بعضی از این شواهد در آن است که آن واژه‌ها در شعر آن روزگار نمونه‌های فراوان ندارند. مؤلّفان لغت‌نامه، غالباً در ذکر ابیات قطران، به منبع یا منابع کار خود اشاره‌ای نکرده‌اند؛ امّا بررسی‌های ما نشان می‌دهد که منبع اوّلیۀ آنان در ذکر این شواهد، بیشتر، فرهنگ‌های لغت کهن، دیوان چاپیِ شاعر، و احتمالاً بعضی نسخه‌های خطّی بوده‌است. سنجش و مقابلۀ این ابیات با نسخه‌های خطّیِ شناخته‌شده از دیوان قطران، ضبط‌های متفاوت و صورت‌های تازه‌ای از شعر او را به دست می‌دهد که، در بسیاری از موارد، سهوهای راه‌یافته به شواهد قطران در لغت‌نامه را تصحیح می‌کند. گفتنی است که گاه ضبط‌های متفاوتی از شعر قطران در لغت‌نامه نیز در تصحیح اشعار او کارگشا بوده‌است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Ghatrān Tabrizi’s Poems and Dehkhodā’s Loghatnāme

چکیده English

Some verses of Ghatrān Tabrizi, a famous poet of the fifth century AH, have been cited in Dehkhodā’s Loghatnāme. Some of these citations are important because they are rarely found in contemporary poetry of that epoch. The authors of Loghatnāme often did not mention their sources when citing Ghatrān’s verses, but our study shows that their sources were mainly old dictionaries, the published Divān, and possibly some manuscripts. The comparison of these verses with the available manuscripts of Ghatrān’s Divān shows different recordings and new forms of his poetry, based on which many inaccuracies and distortions in Ghatrān’s citations in Loghatnāme can be corrected. In addition, sometimes different recordings of Ghatrān’s verses in Loghatnāme have been used in correcting his poems.

کلیدواژه‌ها English

Dehkhodā’s Loghatnāme
Ghatrān Tabrizi’s poems
manuscripts of Ghatrān’s Divān
critique
اسدی طوسی، علیّ بن احمد (1)، لغت فرس، به‌تصحیحِ عبّاس اقبال، چاپخانۀ مجلس، تهران 1319.
ــــــــ (2)، لغت فرس، به‌تصحیح و تحشیۀ فتح‌اللّه مجتبایی و علی‌اشرف صادقی، خوارزمی، تهران 1365.
انجو شیرازی، میرجمال‌الدّین حسین، فرهنگ جهانگیری، ویراستۀ رحیم عفیفی، 3 جلد، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد 1359.
اوحدی بَلیانی، تقی‌الدّین محمّد، عرفات‌العاشقین و عرصات‌العارفین، به‌تصحیحِ ذبیح‌اللّه صاحبکاری و آمنه فخر احمد، 8 جلد، میراث مکتوب، تهران 1389.
برهان تبریزی، محمّدحسین بن خلف، برهان قاطع، به‌اهتمامِ محمّد معین، 4 جلد، ابن ‌سینا‌، تهران 1342.
تَتَّوی، عبدالرّشید، فرهنگ رشیدی، به‌تصحیحِ محمّد عبّاسی، 2 جلد، بارانی، تهران 1337.
تفضّلی، ‌احمد، واژه‌نامۀ مینویِ خرد، بنیاد فرهنگ ایران، تهران 1348.
جعفریِ جَزی، مسعود، «جُلَنْدای عمّان از قرآن تا دیوان قطران»، بخارا، ش 102، مهر و آبان 1393،
ص 78-87.
داعی‌الإسلام، سیّد محمّدعلی، فرهنگ نظام، 5 جلد، دانش، چاپ دوم، تهران 1362.
دهخدا، علی‌اکبر (1)، امثال و حِکَم، 4 جلد، امیرکبیر، چاپ ششم، تهران 1361.
ــــــــ (2)، لغت‌نامه، زیر نظر محمّد معین و سیّد جعفر شهیدی، 15 جلد، دانشگاه تهران، چاپ دوم از دورۀ جدید، تهران 1377.
ریاحی، محمّدامین، کسایی مروزی (زندگی، اندیشه و شعر او)، علمی، چاپ دوازدهم، تهران 1386.
سُروری، محمّدقاسم بن حاجی محمّد کاشانی، مجمع‌الفُرس، به‌کوششِ سیّد محمّد دبیرسیاقی، 3 جلد، علمی، تهران 1338.
سنایی غزنوی، مجدود بن آدم، دیوان، به‌اهتمامِ سیّد محمّدتقی مدرّس رضوی، سنایی، تهران 1354.
سوزنی سمرقندی، دیوان، به‌تصحیحِ ناصرالدّینِ شاه‌حسینی، چاپخانۀ سپهر، تهران 1344.
شفیعی کدکنی، محمّدرضا، «تعلیقات» بر اسرار التّوحید  محمّد بن منوّر.
شمس حاجی، ‌محمّد، سفینۀ شمس حاجی، تصحیح میلاد عظیمی، سخن، تهران 1388.
عوفی، سَدیدالدّین محمّد، لباب‌الألباب، به‌تصحیحِ ادوارد براون، بریل، لَیدِن 1321ق.
فرّخی سیستانی، علیّ بن جولوغ، دیوان، به‌کوششِ سیّد محمّد دبیرسیاقی، زوّار، چاپ هشتم، تهران 1388.
فردوسی، ابوالقاسم، شاهنامه، به‌کوششِ جلال خالقی مطلق، 12 جلد، مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، چاپ سوم، تهران 1389.
قاسمی، مسعود، «برخی از افعال و مشتقّات آن در وَرزنامه»، نامۀ فرهنگستان، سال یازدهم، ش 2 (پیاپی 42)، تابستان 1389، ص 63-81.
قطران تبریزی، دیوان، به‌کوششِ حسین نخجوانی، ققنوس، تهران 1362.
قوّاس غزنوی، فخرالدّین مبارکشاه، فرهنگ قوّاس، به‌کوششِ نذیر احمد، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، تهران 1353.
کمال‌الدّین اسماعیل اصفهانی، دیوان، به‌اهتمامِ حسین بحرالعلومی، دهخدا، تهران 1348.
لامعی گرگانی، دیوان، به‌کوششِ سیّدمحمّد دبیرسیاقی، تیسا، چاپ دوم، تهران 1394.
مجتبایی، فتح‌اللّه، «اسدی پسر و اسدی پدر»، نامۀ فرهنگستان، سال یازدهم، شمارۀ 4 (پیاپی 44)، زمستان 1389، ص 8-25‌.
محمّد بن منوّر، اسرار التّوحید فی مقامات الشّیخ ابی سعید، به‌تصحیحِ محمّدرضا شفیعی کدکنی، 2 جلد، آگاه، چاپ پنجم، تهران ۱۳۸۱.
محمّد پادشاه (شاد)، فرهنگ آنندراج، زیر نظر سیّد محمّد دبیرسیاقی، 7 جلد، کتابخانۀ خیّام، چاپ دوم، تهران 1363.
معین، محمّد (1)، مزدیسنا و تأثیر آن در ادبیّات پارسی، دانشگاه تهران، تهران 1362.
ــــــــ (2)، «حواشی» بر برهان قاطع  برهان تبریزی.
مکنزی، دیوید نیل، فرهنگ کوچک زبان پهلوی، ترجمۀ مهشید میرفخرایی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران 1390.
نصری، گلپر، «نگاهی به ذخیرۀ خوارزمشاهی چاپ فرهنگستان علوم پزشکی»، ضمیمۀ آینۀ میراث، سال یازدهم، ش 31، تابستان 1392، ص 1-80.
هدایت، رضاقلی‌خان، فرهنگ انجمن‌آرای ناصری، چاپ سنگی، تهران 1288 ق.
همای‌نامه (منظومۀ ناشناختۀ حماسی)، نویسندۀ ناشناس، با تصحیح محمّد روشن، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، تهران 1383.
هندوشاه نخجوانی،‌ محمّد، صِحاح‌الفُرس، به‌اهتمامِ عبدالعلی طاعتی، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، تهران 1353.
دوره 21، شماره 2 - شماره پیاپی 82
نامه فرهنگستان (تحقیقات ادبی)
تابستان 1401
صفحه 48-69

  • تاریخ دریافت 05 تیر 1400
  • تاریخ پذیرش 17 آبان 1400