نامه فرهنگستان

نامه فرهنگستان

جایگاه رسالۀ انیس‌‌العاشقین در جریان ادبی قرن دهم هجری (با تأکید بر مقایسۀ انیس‌‌العاشقین و رساله‌های محتشم کاشانی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار زبان و ادبیّات فارسی دانشگاه پیام نور، تهران
چکیده
کمال‌الدّینْ حسین اَبیوَردی، مؤلّف رسالۀ انیس‌‌العاشقین، یکی از رساله‌‌های مقامه‌وار و کمترشناخته‏شدۀ پایان قرن نهم هجری در هرات، در تألیف این رساله به گلستان سعدی نظر داشته و در مقدّمۀ اثر اذعان کرده‌است که، با وجود گلستان، اثر وی دلربایی  چندانی ندارد؛ بااین‌حال، بررسی ساختار و محتوای رساله اطّلاعات ارزنده‌ای دربارۀ مسائل اجتماعیِ عهد مؤلّف، در پیوند با جریان شاهدستایی و عشق وقوعی در اختیار مخاطب قرار می‌دهد، و نوآوری‌ها و تغییرات سبْکیِ وی در ایجاد بارقه‌های زبان و قالب/ فرمِ ادبیّات وقوعی در نثر، و همچنین تأثیرات این رساله بر آثار ادبیِ بعد از خود، مانند رسائل محتشم کاشانی، را نیز نشان می‏دهد. مقایسۀ الگوهای خویش‌کاریِ انیس‌العاشقین با رسالۀ نقل عشّاق و رسالۀ جلالیه، و نیز پرداختن به اشتراکات تمهیدات زبانی و الگوهای رواییِ آن‌ها در افزایش حقیقت‌نمایی روایت و مضامین وقوعی از موضوعات اصلیِ مطرح‌شده در این نوشته‏است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

The Place of Anis-al-Āsheghin in the Literary Movement of the Tenth Century AH (With an Emphatic Comparison of Anis-al-Āsheghin and the Treatises of Mohtasham Kāshāni)

چکیده English

Kamal-al-din Hoseyn-e Abivardi, author of the essay Anis-al-Āsheghin, one of the lesser-known treatises at the end of the 9th century in Herat, has written his work with a regard to Sa’di’s Golestān, though acknowledging in the preface that his work is no match for the latter. But a review of the structure and content of Anis-al-Āsheghin provides the reader with valuable information on the social issues of the author’s epoch, connected with the trend of sweetheart praising and love, and his stylistic innovations and changes in literary prose, as well as the effects of this essay on literary works to come, such as Mohtasham Kāshāni’s treatises.Comparing function patterns of Anis-al-Āsheghin with those of the essays Noghl-e Oshshāgh and Jalāliye and dealing with their linguistic tools and narrative patterns in common in order to boost verisimilitude are also among the subjects of this paper.
 

کلیدواژه‌ها English

Anis-al-āsheghin
Abivardi
Mohtasham
Noghl-e Oshshāgh
Jalāliye
voghu’
maqāme
ابراهیمی حریری، فارس، مقامه‏نویسی در ادبیّات فارسی، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ دوم، تهران 1383.
ابیوردی، کمال‌الدّین حسین (1)، «انیس‌العاشقین»، به‌کوششِ ایرج افشار، در فرهنگ ایران‌زمین، ج ۱۵، سخن، تهران ۱۳۴۷، ص 85-160.
ــــــــ (2)، «چار‏تخت»، به‌کوششِ ایرج افشار، در فرهنگ ایران‌زمین، ج ۱۵، سخن، تهران ۱۳۴۷،
ص 9-84.
افشار، ایرج، «دو اثر از حسین ابیوردی»، در فرهنگ ایران‌زمین، ج ۱۵، سخن، تهران ۱۳۴۷، ص 5-8.
امیرخانی، غلامرضا، «جایگاه کتاب در مناسبات فرهنگی تیموریان»، مطالعات ملّی کتابداری و سازماندهی اطّلاعات، ش 60، زمستان 1383، ص 54-59.
امیرعلیشیر نوایی، میرنظام‌الدّین، مجالس‌النّفائس، به‌کوششِ علی‌اصغر حکمت، کتابخانۀ منوچهری، تهران 1363.
اوحدی بَلیانی، تقی‌الدّین محمّد، عرفات‌العاشقین و عرصات‌العارفین، به‌کوششِ ذبیح‌اللّه صاحبکاری و
آمنه فخراحمد، با نظارت علمیِ محمّد قهرمان، میراث مکتوب، تهران 1389.
بایرام‌حقیقی، رقیه، «تا حقیقت شود مجاز همه: تأمّلی انتقادی بر کتاب صد سال عشق مجازی»، نقد کتاب ادبیّات، سال سوم، ش 12، زمستان 1396، ص 97-120.
بهار، محمّدتقی، سبک‏شناسی، مجید، چاپ نهم، تهران 1376.
پراپ، ولادیمیر، ریخت‏شناسی قصّه‏های پریان، ترجمۀ فریدون بدره‌ای، توس، تهران 1368.
ترکی، محمّدرضا، «دوباره‏کاری و شتاب‌زدگی در تصحیح هفت دیوان محتشم کاشانی»، نامۀ فرهنگستان، سال هفتم، ش 4 (پیاپی 27)، آذر 1384، ص 90-107.
جامی، عبدالرّحمان، بهارستان، به‌کوششِ اسماعیل حاکمی، اطّلاعات، چاپ ششم، تهران 1387.
جعفریان، رسول، سفرنامۀ منظوم حجّ شهربانو بیگم، مشعر، تهران 1374.
حاجیان‌نژاد، علیرضا و رقیه بایرام‌حقیقی، «نقش دارالسّلطنۀ تبریز در ایجاد و گسترش رویکرد وقوعی به شعر»، ادب فارسی، سال دوم، ش 2 (پیاپی 11)، پاییز و زمستان 1391، ص 54-66.
خواندمیر، غیاث‌الدّین بن همام‌الدّین الحسینی، حبیب‌السّیَر فی اخبار افراد البشر، ج 4، کتابخانۀ خیّام، تهران 1333.
دوغان، اِسرا و رسول جعفریان، «حُجّاج و سلاطین»، میقات حج، دورۀ دوازدهم، ش 4 (پیاپی 48)، تابستان 1383، ص 79-104.
راغب، محمّد، «گسترش پیرنگ در مقامات حمیدی» (رویکردی ریخت‏شناختی‌ـ ‌روایت‏شناختی)، ادب فارسی، سال دوم، ش 2 (پیاپی 11)، پاییز و زمستان 1391، ص 103-124.
راوندی، مرتضی، تاریخ اجتماعی ایران، ج 7، نگاه، تهران 1368.
رضا، عنایت‌اللّه، «ابیورد»، در دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی، ج 6، مرکز دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی، تهران 1373،
ص 473-476.
سعدی، مصلح‌الدّین، گلستان، به‌کوشش غلامحسین یوسفی، خوارزمی، چاپ چهارم، تهران 1374.
شمیسا، سیروس (1)، سبک‏شناسی نثر، میترا، چاپ یازدهم، تهران 1387.
ــــــــ (2)، شاهدبازی در ادبیّات فارسی، فردوس، تهران 1381.
صالحی‏نیا، مریم و محمّدجواد مهدوی، «رسایل محتشم ژانری ناشناخته»، نقد ادبی، سال دوم، ش 4 (پیاپی 15)، زمستان 1390، ص 187-209.
محتشم کاشانی، کمال‌الدّین، هفت‌ دیوان محتشم کاشانی، به‌کوششِ عبدالحسین نوایی و مهدی صدری، میراث مکتوب، تهران 1380.
منزوی، احمد، «تتبّع در گلستان سعدی»، وحید، ش 113، اردیبهشت 1352، ص 167ـ 178.
دوره 21، شماره 2 - شماره پیاپی 82
نامه فرهنگستان (تحقیقات ادبی)
تابستان 1401
صفحه 70-92

  • تاریخ دریافت 02 تیر 1400
  • تاریخ پذیرش 17 آبان 1400