نامه فرهنگستان

نامه فرهنگستان

تحقیق در واژه‌های دیریابِ نسخه‌ای مشکول از السّامی فی الاسامی (مورّخ 537 هـ .ق.) با تأکید بر واژه‌های سیستانی آن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
عضو هیئت علمی فرهنگستان زبان و ادب فارسی، تهران، ایران
چکیده
چکیده: یکی از فرهنگ‌های کهنِ عربی به فارسی که در پژوهش‌های لغویِ زبان فارسی اهمّیت بسیاری دارد السّامی فی الاسامی نوشتۀ ابوالفضل احمد بن محمّد المیدانی (وفات: ۵18 هـ .ق.) است. از این متن نسخه‌های کهنِ بسیاری برجای مانده‌است که کهن‌ترینِ آن‌ها مورّخ ۵37 هجری قمری است و در موزۀ آسیایی آکادمی علوم اتّحاد جماهیر شوروی (سابق) نگهداری می‌شود. ویژگی مهمِ این نسخه حرکت داشتنِ واژه‌های فارسیِ آن است؛ بنابراین به یاریِ آن می‌توان از تلفّظ‌های رایج آن زمان آگاه شد که البتّه برخی از آن‌ها ویژۀ محل تولّد یا زندگی کاتب بوده‌است. اهمّیت دیگر نسخه وجود برخی برابرهای سیستانی است که کاتب برای واژه‌های عربی برگزیده‌است. این واژه‌ها در نسخه‌های دیگرِ متن به‌کار نرفته‌اند و تنها در متون سیستانی ـ به‌ویژه مهذّب الاسماء ـ یافت می‌شوند. همچنین به سیستانی بودنِ بعضی از آن‌ها در کتاب الصّیدنه تصریح شده‌است. بنابراین می‌توان گفت برخی واژه‌های دیگرِ نسخه که در منابع دیگر یافته نشده‌است، به احتمال بسیار از منطقۀ سیستان است. این احتمال زمانی قوی‌تر گشت که تعدادی از این واژه‌ها در فرهنگ‌های سیستانی معاصر نیز به نظر رسید. با توجه به اینکه متون سیستانیِ نسبتاً اندکی از گذشته برجای مانده‌است وجود چنین نسخه‌هایی و تحقیق در آن‌ها اهمّیتی بسیار می‌یابد. همچنین این نسخه، به‌دلیلِ کهن، درست، کامل و مشکول بودن ضمن اینکه در تصحیح اثر، نسخۀ اساس واقع می‌شود، بهره‌مندی از آن نیازمند احتیاط است؛ به‌ویژه در مواردی که برابرهایی متفاوت با برابرهای دیگر نسخه‌ها دارد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

A Search into Difficult Words in a Vocalized Manuscript (537 AH) of al-Sami fi al-Asami, with an Emphasis on its Sistani Words

نویسنده English

N. Heidarpour Najafabadi
Member of the Faculty of Persian Language and Literature Academy, Tehran, Iran
چکیده English

One of the classic Arabic-to-Persian dictionaries that is very important in Persian lexical research is al-Sami fi al-Asami written by Abul Fazl Ahmad b. Muhammad al-Midani (518 AH). There are many old manuscripts of this text, the oldest of which is dated back to 537 AH and is kept in the Asian Museum of the Academy of Sciences of the . The noticeable feature of this manuscript is that pronunciations of its Persian words have been determined some of which have been specific to the scribe's region of birth and living. Another crucial aspect of the manuscript is the existence of some of Sistani words. These words have not been used in other manuscripts of the text and have been found only in Sistani texts, especially in Mohdhab al-Asma. In The Book of Al-Saidnah, it has also been specified that some of them are Sistani. Consequently, it can be said that some other words which were not found in other sources may be from the Sistan region. This hypothesis became stronger when some of these words were also found in contemporary Sistani dictionaries. Considering that few of Sistani texts have been left from the past, the existence of such manuscripts and research into them is very critical. Also, due to the fact that this manuscript is old, correct, complete, and it has pronunciation, al-Sami fi al-Asami should be edited based on it, but with caution; especially in cases where different words have been used in other manuscripts.

کلیدواژه‌ها English

Al-Sami fi al-Asami
Abul Fazl Ahmad bin Muhammad al-Midani
The manuscript from 537 AH
Sistani scribe
Sistani words
ابوریحان بیرونی، محمد بن احمد (1)، کتاب الصّیدنة فی الطّب، تصحیح عباس زریاب، مرکز نشر دانشگاهی، تهران 1370.
ــــــــــــــــــــ (2)، آثار الباقیة عن قرن الخالیة، به‌کوشش پرویز اذکائی، میراث مکتوب، تهران 1380.
اسدی طوسی، ابومنصور علی بن احمد (1)، لغت فرس، تصحیح عباس اقبال آشتیانی، چاپخانۀ مجلس، تهران 1319.
ــــــــــــــــــــ (2)، لغت فرس، تصحیح فتح‌الله مجتبایی و علی‌اشرف صادقی، خوارزمی، تهران 1365.
افشار سیستانی، ایرج، واژه‌نامۀ سیستانی، بنیاد نیشابور، تهران 1365.
افغانی‌نویس، عبدالله، لغات عامیانۀ فارسی افغانستان، مؤسسۀ تحقیقات و انتشارات بلخ، چاپ دوم (افست)، 1369.
امان، محمد، «اصطلاحات زبان گفتاری شهر غزنی»، فرهنگ مردم، سال 4، ش 22، 1361، ص 147-168.
انجو شیرازی، میرجمال الدین حسین بن فخرالدین، فرهنگ جهانگیری، تصحیح رحیم عفیفی، انتشارات دانشگاه مشهد، مشهد 1351.
انوشه حسن و غلامرضا خدابنده‌لو، فارسی ناشنیده: فرهنگ واژه‌ها و اصطلاحات فارسی و فارسی‌شدۀ کاربردی در افغانستان، نشر قطره و مؤسسۀ فرهنگی اکو، تهران 1391.
بایوفسکی، اس. ای.، فهرست توصیفی نسخه‌های خطّی و تاجیکی انستیتو دست‌نویس‌های شرقی فرهنگستان علوم روسیه، سن‌پترزبورگ، جلد پنجم (فرهنگ‌های دوزبانه) (مسکو، 1968)، ترجمۀ مهدی نصیری و مژده دهقان خلیلی، زیر نظر رایزنی فرهنگی ایران در روسیه، با نظارت محسن حیدرنیا، علی صدرایی خویی، حسین متّقی، کتابخانۀ بزرگ حضرت آیةالله العظمی مرعشی نجفی (ره)، قم 1392.
برجسته دلفروز، بهروز، «واژه‌نامۀ ریشه‌شناسانه و تطبیقی گویش سیستانی»، به راهنماییِ محمودرضا دستغیب بهشتی، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، دانشگاه شیراز، بهمن 1372.
برجیان، حبیب، «سرگذشت افغانستان به روایت پرچم»، نامۀ پارسی، سال 7، ش 25، تابستان 1381، ص 33-56.
برهان، محمدحسین بن خلف تبریزی، برهان قاطع، تصحیح محمّد معین، امیرکبیر، چاپ سوم، تهران 1357.
بستکی، علی‌اکبر، فرهنگ بستکی، هفته، 1359.
پروین گنابادی، محمّد، «السامی فی الاسامی»، یغما، سال 23، ش 2۶3، مرداد 13۴9، ص 311 – 31۴.
پیکرۀ فرهنگیار، تهران، فرهنگستان زبان و ادب فارسی، گروه فرهنگ‌نویسی به نشانی http://fn.apll.ir
تاج الاسامی، از مؤلّفی ناشناخته، تصحیح علی اوسط ابراهیمی، مرکز نشر دانشگاهی، تهران 1367.
تاریخ سیستان، از مؤلّفی ناشناخته، تصحیح ملک‌الشّعرای بهار، مؤسسۀ خاور، طهران 1314.
ترجمۀ سورۀ مائده، از مؤلّفی ناشناخته، (ضمیمۀ 1 آینۀ میراث)، تصحیح علی رواقی، میراث مکتوب، تهران 1383.
ترجمۀ فارسی الابانة؛ شرح السّامی فی الاسامی میدانی، از مؤلّفی ناشناخته، تصحیح علی‌اشرف صادقی، ضمیمۀ نامۀ فرهنگستان، سال 10، ش 10، تیر 1379، ص 3-27.
ترجمۀ فارسی النهایة فی المجرد الفقه والفتاوی، از مترجمی ناشناخته، تصحیح محمدتقی دانش‌پژوه، دانشگاه تهران، تهران 1342.
ترجمۀ مقامات حریری، از مترجمی ناشناخته، تصحیح علی رواقی، مؤسسۀ فرهنگی شهید محمد رواقی، تهران 13۶۵.
تفسیر شنقشی، گزاره‌ای از بخشی از قرآن کریم، از مؤلّفی ناشناخته، تصحیح محمدجعفر یاحقی، بنیاد فرهنگ ایران، تهران 1355.
تفسیر قرآن پاک، از مؤلّفی ناشناخته، تصحیح مجتبی مینوی، بنیاد فرهنگ ایران، تهران 13۴8.
تفلیسی، ابوالفضل حبیش بن ابراهیم بن محمّد، قانون ادب، تصحیح غلامرضا طاهر، بنیاد فرهنگ ایران، تهران 1350 و 1351.
جرجانی، سید اسماعیل، ذخیرۀ خوارزمشاهی، به‌کوشش علی‌اکبر سعیدی سیرجانی، بنیاد فرهنگ ایران، تهران 2535.
جهاندیده، عبدالغفور، فرهنگ بلوچی ـ فارسی، معین، تهران 1396.
حاسب طبری، محمد بن ایوب (منسوب به...)، تحفة الغرائب، به‌کوشش جلال متینی، معین، تهران 1371.
حدادی، احمد بن محمّد بن حمدان بن محمّد (1)، تفسیری بر عشری از قرآن مجید، تصحیح جلال متینی، بنیاد فرهنگ ایران، تهران 1352.
ــــــــــــــــــــ (2)، معانی کتاب الله تعالی و تفسیره المنیر، چاپ عکسی نسخۀ خطّی شمارۀ 209 بخش خزینه امانت کتابخانۀ کاخ‌موزۀ توپقاپی (استانبول)، کتابت و تذهیب عثمان بن حسین ورّاق غزنوی، با مقدّمۀ محمد عمادی حائری، کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی و کاخ‌موزۀ توپقاپی (استانبول)، تهران 1390.
حسن‌دوست، محمّد (1)، فرهنگ ریشه‌شناختی زبان فارسی، فرهنگستان زبان و ادب فارسی، تهران 1393.
ــــــــــــــــــــ (2)، فرهنگ تطبیقی ـ موضوعی زبان‌ها و گویش‌های ایرانی نو، فرهنگستان زبان و ادب فارسی، تهران 1389.
دبیرسیاقی، محمّد، فهرست الفبایی لغات و ترکیبات فارسی السّامی فی الاسامی، اصل از ابوالفضل احمد بن محمّد بن احمد بن ابراهیم میدانی، بنیاد فرهنگ ایران، تهران 1354.
دبیرسیاقی، محمد و همکاران، لغت‌نامۀ فارسی، جزوۀ 26، مؤسسۀ لغت‌نامۀ دهخدا، تهران 1387.
درایتی، مصطفی، فهرستگان نسخه‌های خطّی ایران، 45 جلد، سازمان اسناد و کتابخانۀ ملّی جمهوری اسلامی ایران، تهران 1390–1394.
دهار، قاضی‌خان بدر محمد، دستور الاخوان، تصحیح سعید نجفی اسداللهی، بنیاد فرهنگ ایران، تهران 1349.
دهخدا، علی‌اکبر و همکاران، لغت‌نامه، مؤسسۀ انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، چاپ دوم از دورۀ جدید، تهران 1377.
دیباج الاسماء، از مؤلّفی ناشناخته، تصحیح علی‌اصغر اسکندری، کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، تهران 1397.
رواقی، علی و مریم میرشمسی، ذیل فرهنگ‌های فارسی، هرمس، تهران 1381.
زمخشری، محمود بن عمر، مقدمۀ الادب، تصحیح ای. جی. وتزشتاین با مقدمۀ مهدی محقق، موسسۀ مطالعات اسلامی دانشگاه تهران ـ دانشگاه مک‌گیل، تهران 138۶.
زنجی سجزی، محمود بن عمر، مهذّب الاسماء فی مرتّب الحروف و الاشیاء، تصحیح محمّدحسین مصطفوی، انتشارات علمی و فرهنگی، تهران 13۶4.
ستوده، منوچهر، فرهنگ سمنانی، سرخه‌ای، لاسگردی، سنگسری، شهمیرزادی، دانشگاه تهران، تهران 13۴2.
سجادی، جعفر، «السامی فی الاسامی»، وحید، سال ۵، ش۴۴، مرداد 13۴۶، ص 707-708.
سرلک، رضا، واژه‌نامۀ گویش بختیاری چهارلنگ، فرهنگستان زبان و ادب فارسی، تهران 1381.
سروش سروشیان، جمشید، فرهنگ بهدینان، به‌کوشش منوچهر ستوده، انتشارات دانشگاه تهران: 13۵۶ (2۵3۶).
سمعانی، ابوسعد عبدالکریم بن محمّد بن منصور التّمیمی، المنتخب من معجم الشّیوخ، تحقیق موفق بن عبدالله بن عبدالقادر، دار عالم الکتب، الریاض 1417 هـ / 1996 م.
سیستانی، محمد اعظم، مردم‌شناسی سیستان، گوتنبرگ، چاپ دوم با تجدید نظر و اضافات، گوتنبرگ 2011.
شهمردان بن ابی الخیر، نزهت‌نامۀ علایی، تصحیح فرهنگ جهان‌پور، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، تهران 1362.
صادقی، علی‌اشرف، «تحقیق در کتاب المصادر ابوبکر بُستی»، آینۀ میراث، دورۀ جدید، س 10، ضمیمۀ ش 23، 1391.
عقیلی خراسانی، محمدحسین، مخزن الادویه، به‌کوشش محمد مقدم و مصطفی انصاری، شرکت افست، چاپ‌خانه بیست‌وپنج شهریور، تهران 197۶.
عمرانی، غلامرضا، «توصیف واجی گویش سیستان (حوزۀ مرکزی شهر زابل 2)»، مجلۀ زبان‌شناسی، سال 14، ش 27 و 28، 1378، ص 106-141.
قاسمی، مسعود (1)، «فهرست الفبائی لغات و ترکیبات فارسی السّامی فی الاسامی»، مجلۀ زبانشناسی، سال 4، شمارۀ 7 و 8، 1366، ص 141ـ158.
ــــــــــــــــــــ (2)، «برگردانی کهن از قرآن»، معارف، سال 7 ، ش 20، مرداد ـ آبان 1369، ص 120-137.
قرآن قدس، از مؤلّفی ناشناخته، تصحیح علی رواقی، مؤسسۀ فرهنگی شهید محمد رواقی، تهران 13۶۴.
قره بلوط، علی الرضا و أحمد طوران (1)، معجم التّاریخ التّراث الاسلامی فی مکتبات العالم، دارالعقبة، قیصری 1422 ق/2001 م.
ــــــــــــــــــــ (2)، معجم التّاریخ التّراث الاسلامی فی مکتبات العالم، دارالعقبة، قیصری بی‌تا.
کاتب الارجانی، فرامرزبن خدادادبن عبدالله، سمک عیار، ج 5، تصحیح پرویز ناتل خانلری، بنیاد فرهنگ ایران، تهران 1353.
کاسانی، ابوبکر بن علی بن عثمان، ترجمۀ صیدنه، تصحیح منوچهر ستوده و ایرج افشار، شرکت افست، تهران 1358.
کردی نیشابوری، ادیب یعقوب، کتاب البلغة، تصحیح مجتبی مینوی و فیروز حریرچی، بنیاد فرهنگ ایران، تهران 2۵3۵.
کرمینی، علی بن محمد بن سعید، تکملة الاصناف، تصحیح علی رواقی با همکاری سیّده زلیخا عظیمی، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، تهران 138۵.
لغت محلی شوشتر، از مؤلّفی ناشناخته در سده سیزدهم هجری، تصحیح مهدی کدخدای طراحی، بنیاد موقوفات دکتر افشار با همکاری نشر سخن، تهران 1400.
محمدی خمک، جواد (1)، «گویش سیستانی در قرآن قدس»، آینده، سال 18، ش 1-۶، فروردین ـ شهریور 1371،
ص 3۴-۴2.
ــــــــــــــــــــ (2)، واژه‌نامۀ سکزی (فرهنگ لغات سیستانی)‏، سروش، تهران 1379.
مستملی بخاری، ابوابراهیم اسماعیل‌بن محمد، شرح التعرف لمذهب التصوف، نور المریدین و فضیحة المدعین، تصحیح محمّد روشن، اساطیر، تهران 13۶3.
مصادر اللغه، تصحیح عزیزالله جوینی، مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی، تهران 1362.
مقتدری، محمدتقی، «ضرب‌المثل‌های فارسی در افغانستان»، فرهنگ ایران زمین، جلد 7، چاپخانۀ دانشگاه، طهران 1338.
مکنزی، د.ن.، فرهنگ کوچک زبان پهلوی، ترجمۀ مهشید میرفخرایی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران 1373.
ملک‌زاده، محمدجعفر، فرهنگ زرقان (واژه‌نامۀ لهجۀ فارسی مردم زرقان فارس)، نشر آثار (فرهنگستان زبان و ادب فارسی)، تهران 1380.
ملکشاه سیستانی، حسین‌بن ملک‌غیاث‌الدین محمدبن شاه‌محمود، احیاء الملوک، تصحیح منوچهر ستوده، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، تهران 13۴۴.
منزوی، علینقی، فرهنگنامه‌های عربی به فارسی، انتشارات دانشگاه تهران، تهران 1337.
موفق‌الدین هروی، ابومنصور علی، الابنیه عن حقایق الادویه یا روضة الانس و منفعة‌ النفس، به‌کوشش حسین محبوبی اردکانی و احمد بهمنیار، انتشارات دانشگاه تهران، تهران 13۴۶.
میدانی، ابوالفتح احمد بن محمّد و همکاران، السّامی فی الاسامی و سرّ الادب و فروق اللغات و شرح لقصیدة کعب بن زهیر، به اهتمام علی‌اصغر بن عبدالجبّار الاصفهانی، کارخانۀ الله‌قلی‌خان، طهران 1273ق.
میدانی (1)، ابوالفتح احمد بن محمّد، السّامی فی الاسامی (چاپ عکسی نسخۀ ابراهیم‌پاشا، مورّخ 601 ق)، با مقدّمۀ دکتر سیدجعفر شهیدی، بنیاد فرهنگ ایران، تهران 13۴۵.
میدانی (2)، ابوسعد سعید بن احمد، الاسمی فی‌الاسماء، تصحیح دکتر جعفرعلی امیدی نجف‌آبادی، انتشارات اسوه، تهران 1377.
نطنزی، بدیع‌الزمان ابوعبدالله حسین‌بن ابراهیم، دستور اللّغة، کتاب الخلاص، تصحیح سیدعلی اردلان جوان، انتشارات آستان قدس رضوی، مشهد 138۴.
نفیسی، علی‌اکبر (ناظم الاطبّاء)، فرهنگ نفیسی، انتشارات کتابفروشی خیّام، تهران 13۴3.
نوروزی، حامد، «بحثی دربارۀ گویش‌شناسی متون فارسی ـ عبری دورۀ نخست: وجود لغات شرقی در برخی متون جنوب غربی»، فصلنامۀ پژوهش‌های ادبی، سال 10، ش ۴1، پاییز 1392، ص 99-132.
ورزنامه، از مترجمی ناشناخته، تألیف فسطیوس‌بن اسکوراسیکه، تصحیح حسن عاطفی، مرکز نشر دانشگاهی، تهران 1388.
یاحقی، محمدجعفر و همکاران، فرهنگنامۀ قرآنی، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، مشهد 1377.
یاقوت الحموی، معجم الادباء، تحقیق احسان عبّاس، دارالغرب الاسلامی، بیروت 1993م.
Ахмад Ҳоҷизодаи Мадрушкатӣ, ЛУҒАТИ АБУЛФАЗЛИ МАЙДОНИ «АС-СОМИ ФИ-Л-АСОМЙ, Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон ИНСТИТУТИ Фалсафа, сиёсатшиносӣ ва ҳуқуқ Маркази синошиносӣ, Душанбе 2020.
 
نسخه‌های خطی السّامی فی الاسامی
نسخۀ Ms. or. B 523، محفوظ در موزۀ آسیایی آکادمی علوم اتّحاد جماهیر شوروی (سابق)، مورّخ 537 هـ .ق.، کاتب: محمّد بن ابی‌الفرج بن آدم المتفقّه الدّاوری.
نسخۀ 1543، محفوظ در کتابخانۀ فاضل احمد پاشا، مورّخ 545 هـ .ق..
نسخۀ 1770، محفوظ در کتابخانۀ مراد ملّا، مورّخ 549 هـ .ق.، کاتب: حسن بن محمّد بن عمر الولوالجی.
نسخۀ 576، محفوظ در کتابخانۀ مجلس سنا، مورّخ 591 هـ .ق.، کاتب: عبدالجلیل یعقوب بن یوسف.
چاپ عکسی (نسخۀ 1119. محفوظ در کتابخانۀ ابراهیم‌پاشا، مورّخ 601 هـ .ق.) ← میدانی (1)، ابوالفتح احمد بن محمّد (13۴۵).
نسخۀ 313، محفوظ در کتابخانۀ 313 طرخان والدۀ سلطان، مورّخ 625 هـ .ق.، کاتب: احمد بن محمّد بن بکتاش الهمذانی.
نسخۀ 2015، محفوظ در کتابخانۀ جارالله، مورّخ 627 هـ .ق.، کاتب: ابی عبدالله الحسین بن محمّد بن الحسین المقرئ.
نسخۀ 4680، محفوظ در کتابخانۀ ایاصوفیا، مورّخ 638 هـ .ق.، کاتب: عبدالجامع بن عبدالرحمن بن محمّد بن عبدالرحمن الخویی.
نسخۀ 1544، محفوظ در کتابخانۀ فاضل احمد پاشا، مورّخ 648 هـ .ق.، کاتب: زکریا بن الحسین القیرشهری.
نسخۀ 2014، محفوظ در کتابخانۀ جارالله، مورّخ 675 یا 695 هـ .ق.، کاتب: اغلبک بن عبدالله.
نسخۀ 4681، محفوظ در کتابخانۀ ایاصوفیا، بی‌تاریخ، کاتب: عبدالعزیز بن مشید الخبری.
دوره 23، شماره 1 - شماره پیاپی 89
نامه فرهنگستان (زبان‌ها و گویش‌های ایرانی)
فروردین و اردیبهشت 1403
صفحه 92-131

  • تاریخ دریافت 26 شهریور 1402
  • تاریخ بازنگری 01 خرداد 1403
  • تاریخ پذیرش 02 آبان 1402