نامه فرهنگستان

نامه فرهنگستان

بلاغت تصویر در رباعی های بیژن ارژن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانش‌آموختۀ دکتری زبان و ادبیّات فارسی، دانشگاه کاشان، کاشان، ایران
چکیده
شماری از رباعی‌سرایان معاصر توانسته‌اند سنّت‌های گذشته را با ذوق خود بیامیزند و آثاری ماندگار خلق کنند؛ از این رو قالبی مانند رباعی هم توانسته، در کنار پایبندی به سنّت، بستری برای مدرنیته (نوگرایی) باشد. مدرنیته رویکردی به نو شدن و شیوه‌ای از اندیشه و احساس است که، در سده‌های اخیر، به یک جریان مسلّط اجتماعی و فکری تبدیل شده‌‌. رباعی‌سرایان، به‌شیوه‌های گوناگون، به نو‌ کردن این قالب اهتمام‌ داشته‌‌اند که یکی از آن‌ها «تحوّل خیال» است. بیژن ار‌ژن از رباعی‌سرایان نو‌گرایی‌ است که گونه‌گونیِ تصویر در رباعی‌هایش مشهود ‌است. در جستار حاضر، با روش توصیفی‌ـ ‌تحلیلی و با نگاه ویژه به کتاب چارانه‌های بیژن ارژن، تحوّل خیال و تصویر در رباعی‌های این شاعر بررسی خواهد شد. بنا بر یافته‌های پژوهش، در رباعی‌های او هم تصاویر خیال‌محور دیده می‌شود که معمولاً در سطح شکل گرفته‌اند و هم تصاویر تخیّل‌محور که در عمق سامان یافته‌اند. تصاویر رباعی‌های ارژن را براساس تصاویر مکاتبی چون رمانتیسیسم (احساسات‌گرایی)، رئالیسم (واقع‌گرایی)، سمبولیسم (نمادگرایی)، ایماژیسم (تصویرگرایی)، و سوررئالیسم (فراواقع‌گرایی) می‌توان تحلیل کرد. در رباعی‌های متضمّن تصاویر رئالیستی (واقع‌گرا)، تصویرْ تکّۀ تجسّم‌پذیری از واقعیّت است که در خود حرفی نهفته دارد و براساس منطق تصویرگری در بلاغت کهن شکل نگرفته‌است. در تصاویر رمانتیک (احساسی) و سمبلیک (نمادین)، تصویر پلی است میان عالم حسّ و ادراک. در رباعی‌های ایماژیستی، تصویر قائم به خود است و شکل‌گرفتن رباعی به‌قصد بیان هیچ‌گونه حسّ و اندیشه‌ای نبوده‌. رباعی‌های سوررئالیستی دربرگیرندۀ تصاویری است که نظم جهان و پدیده‌ها را به هم می‌ریزد و دنیایی تازه و ناشناخته خلق‌ می‌کند.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

The Rhetoric of Image in Bijan Arjan's Quatrains

نویسنده English

Hosna Mohammadzadeh Kashi
PhD candidate in Persian language and literature, Kashan University, Kashan, Iran
چکیده English

A number of contemporary quatrain poets have managed to blend past traditions with their own unique taste, creating enduring works. As such, a form like the quatrain has been able to serve as a foundation for modernity while adhering to tradition. Modernity is an approach to renewal and a way of thinking and feeling that has always been possible but, in recent centuries, has become a dominant social and intellectual current. Quatrain poets have endeavored to modernize this form in various ways, one of which is the transformation of imagery. Bijan Arjan is a modernist quatrain poet whose quatrains exhibit a diversity of imagery.
In this study, using a descriptive-analytical method with a special focus on Bijan Arjan's book Charaneh, the transformation of imagery and imagination in this poet's quatrains will be examined. Based on the research findings, both imagination-oriented images, usually formed at a superficial level, and imagination-centered images, which are organized at a deeper level, can be seen in his quatrains. Arjan's quatrain images can be analyzed based on images from schools such as romanticism, realism, symbolism, imagism, and surrealism.
In quatrains containing realistic images, the image is a tangible piece of reality that contains a hidden message and is not based on the logic of imagery in classical rhetoric. In romantic and symbolic images, the image is a bridge between the world of sensation and perception. In imagist quatrains, the image is self-sufficient, and the quatrain is not formed with the intention of expressing any particular feeling or thought. Surrealist quatrains contain images that disrupt the order of the world and phenomena, creating a new and unknown world.

کلیدواژه‌ها English

Persian short poetry
contemporary quatrain
image and imagination
Bijan Arjan
احمدی، بابک، مدرنیته و اندیشۀ انتقادی، نشر مرکز، تهران 1373.
ارژن، بیژن، چارانه‌های بیژن ارژن، مؤسّسۀ انتشارات کتاب نشر، تهران 1392.
امین‌پور، قیصر، سنّت و نوآوری در شعر معاصر، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ دوم، تهران 1384.
اویسی کهخا، عبدالعلی و علیرضا رعیّت حسن‌آبادی، «بررسی عناصر سبکی در رباعیّات بیژن ارژن»، سبک‌شناسی نطم و نثر فارسی (بهار ادب)، سال چهارم، ش 3 (پیاپی 13)، پاییز1390، ص 151-164.
براهنی، رضا، طلا در مس (در شعر و شاعری)، ج 1، بی نا [به‌همّت شخصِ مؤلّف]، تهران 1371.
برت، آر. اِل، تخیّل، ترجمۀ مسعود جعفری جزی، نشر مرکز، تهران 1379.
پورنامداریان، تقی، رمز و داستان‌های رمزی در ادب فارسی (تحلیلی از داستان‌های عرفانی‌ ـ‌ فلسفیِ ابن سینا و سهروردی)، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، تهران 1375.
تجلیل، جلیل، شرح درد اشتیاق (مجموعه‌مقالات با رویکرد زیبایی‌شناسی و بلاغی)، انتشارات سروش، تهران 1387.
ثروت، منصور، آشنایی با مکتب‌های ادبی، سخن، چاپ دوم، تهران 1387.
چدویک، چارلز، سمبولیسم، ترجمۀ مهدی سحابی، نشر مرکز، تهران 1375.
حمیدیان، سعید، داستان دگردیسی (روند دگرگونی‌های شعر نیما یوشیج)، نیلوفر، چاپ دوم، تهران 1383.
داد، سیما، فرهنگ اصطلاحات ادبی (واژه‌ن‍ام‍ۀ‌ م‍ف‍اه‍ی‍م‌ و اص‍طلاح‍ات‌ ادب‍ی‌ ف‍ارس‍ی‌ و اروپایی‌)، مروارید، تهران 1382.
رافائل، ماکس، نگاهی به تاریخ ادبیّات جهان (تاریخ رئالیسم)، ترجمۀ م. فرهادی (محمّدتقی فرامرزی)، شباهنگ، تهران 1357.
سیّدحسینی، رضا، مکتب‌های ادبی، فاروس ایران، چاپ ششم، تهران 2537/ 1347.
شفیعی کدکنی (1)، محمّدرضا، ادوار شعر فارسی (از مشروطیّت تا سقوط سلطنت)، توس، مشهد 1358.
ــــــــ (2)، صور خیال در شعر فارسی (تحقیق انتقادی در تطوّر ایماژهای شعر پارسی و سیر نظریّۀ بلاغت در اسلام و ایران)، آگاه، چاپ هفتم، تهران 1378.
ــــــــ (3)، موسیقی شعر، آگاه، چاپ دوم، تهران 1368.
شمیسا، سیروس، بیان و معانی، میترا، چاپ سوم (ویراست دوم)، تهران 1390.
فتوحی رودمعجنی (1)، محمود، بلاغت تصویر، سخن، چاپ ششم، تهران 1398.
ــــــــ (2)، «تصویر خیال»، نشریّۀ دانشکدۀ ادبیّات و علوم انسانی دانشگاه تبریز، ش 185، 1381، ص 103-133.
مؤتمن، زین‌العابدین، شعر و ادب فارسی، زرّین، چاپ دوم، تهران 1364.
محمّدزادۀ کاشی، حسنا و حسین قربانپور آرانی، «زیبایی‌شناسی رباعی‌های بیژن ارژن از منظر نقد فرمالیستی»، پژوهش‌نامۀ نقد ادبی و بلاغت، دورۀ یازدهم، ش 4 (پیاپی 28)، اسفند 1401، ص 63-84.
موحّد، ضیاء، سعدی، طرح نو، تهران 1373.
مولوی، جلال‌الدّین‌محمّد، کلّیّات شمس یا دیوان کبیر، با تصحیحات و حواشی بدیع‌الزّمان فروزانفر، ج 5، امیرکبیر، چاپ سوم، تهران 1363.
میرافضلی، سیّدعلی، «پارسی و رباعی»، شعر، ش 21، پاییز 1376، ص 9-19.
ولک، رنه، تاریخ نقد جدید، ترجمۀ سعید ارباب‌شیرانی، ج 4 (بخش اوّل)، نیلوفر، تهران 1378.
همایی، جلال‌الدّین، معانی و بیان، به‌کوشش ماهدخت‌بانو همایی، هما، تهران 1370.
دوره 23، شماره 6 - شماره پیاپی 94
نامه فرهنگستان (ادبیّات انقلاب اسلامی)
بهمن و اسفند 1403
صفحه 6-27

  • تاریخ دریافت 09 شهریور 1402
  • تاریخ بازنگری 26 شهریور 1402
  • تاریخ پذیرش 15 خرداد 1403