نامه فرهنگستان

نامه فرهنگستان

تبیین خوانش‌های عرفانی از شعر پایداری (براساس رویکردهای نقد خواننده‌محور)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری زبان و ادبیّات فارسی نویسندۀ مسئول، دانشگاه گیلان، ایران
2 دانشیار گروه زبان و ادبیّات فارسی، دانشگاه گیلان، ایران
3 استاد گروه زبان و ادبیّات فارسی، دانشگاه گیلان، ایران
چکیده
نقد مؤلّف‌محور تا پیش از قرن نوزدهم میلادی، با ابتنا بر مشاهدۀ تاریخی و مطالعۀ «چگونگی/ کیفیّتِ» آثار ادبی، بر آفرینندۀ متن ادبی متمرکز بود. با شروع نهضت ساختارگرایی، رفته‌رفته نقد مؤلّف‌محور جای خود را به نقد مخاطب‌محور داد که بر نقش مخاطب در خوانش و آفرینش متن تأکید داشت. موضوع این مقاله مطالعه و بررسی پژوهش‌های عرفان‌محورِ شعر پایداری است. به‌این‌منظور، هفت مقالۀ پژوهشی انتخاب و برمبنای ترکیبی از نظریّه‌های خواننده‌محور ــ‌ شامل رویکردهایی چون «خوانش مبتنی بر اعتبار تفسیر»، «خوانش مبتنی بر ایدئولوژی»، «خوانش مبتنی بر افق معناییِ خواننده»، و «خوانش مبتنی بر افق انتظار خواننده»ــ به تبیین آن‌ پژوهش‌ها اهتمام شد. نتایج نشان می‌دهد که، در این مقاله‌ها، پژوهشگران به حذف کامل مؤلّف نمی‌پردازند و خوانش‌ها نیز منحصر به هیچ‌یک از نظریّه‌های خواننده‌محور نیست بلکه تلفیقی از آن‌هاست؛ ضمن آنکه، در خوانش‌های ایدئولوژیکی، تأثیر ایدئولوژی متن و حتّی تفکّر حاکم بر جامعه نمایان است. در برخی از خوانش‌ها نیز معناهای حاصل از آن‌ها با یکدیگر تفاوت دارد. علّت این اختلافْ افق‌های انتظار متفاوت پژوهشگران است؛ به‌گونه‌ای‌که این دگرگونی افق‌ها باعث شده افق‌های معناییِ متن هم متفاوت باشد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Explanation of Mmystical Readings of Resistance Poetry (based on reader-oriented criticism approaches)

نویسندگان English

Esmail Mohammadpour 1
Mahmoud Ranjbar 2
Ali Safaei Sangari 3
1 Doctoral student of Persian language and literature, author in charge, University of Gilan, Iran
2 Associate Professor, Department of Persian Language and Literature, University of Gilan, Iran
3 Professor at the Department of Persian Language and Literature, Gilan University, Iran
چکیده English

Until the 19th century, author-centered criticism focused on the creator of the literary text, based on historical observation and the study of the "how/quality" of literary works. With the beginning of the structuralist movement, author-centered criticism gradually gave way to audience-centered criticism, which emphasized the role of the audience in reading and creating the text. The subject of this article is the study and review of mystic-oriented researches on the Poetry of Resistance. For this purpose, seven research articles were selected and based on a combination of reader-oriented theories- including approaches such as reading based on interpretation validity, reading based on ideology, reading based on the reader's semantic horizon, and reading based on the reader's expectation horizon- efforts were made to explain those researches. The results show that, in these articles, researchers do not completely eliminate the author, and the readings are not limited to any reader-centered theory, but rather a combination of them; at the same time, in ideological readings, the influence of the ideology of the text and even the ruling thinking on the society is visible. In some readings, the meanings derived from them also differ from each other. The reason for this difference is the different horizons of expectation of the researchers; in such a way that this transformation of horizons has caused the semantic horizons of the text to be different as well.

کلیدواژه‌ها English

Mystical Poetry
Resistance Poetry
reader-oriented criticism
horizon of expectation
آلتوسر، لویی، ایدئولوژی و ساز و برگ‌های ایدئولوژیک دولت، ترجمۀ روزبه صدرآراء، چشمه، تهران 1386.
احمدی، بابک، ساختار و تأویل متن، نشر مرکز، چاپ پانزدهم، تهران 1392.
اکبری، منوچهر و دیگران، «رویکرد عارفانۀ "شب" در شعر دفاع مقدّس»، نشریّۀ ادبیّات پایداری، سال دوازدهم، ش 23، پاییز و زمستان 1399، ص 11-27.
بصیری، صادق، «حکمت عملی بن‌مایۀ ادبیّات پایداری ایران»، نشریّۀ ادبیّات پایداری، سال ششم، ش 10، بهار و تابستان 1393، ص 121-143.
بلایشر، ژوزف، گزیدۀ هرمنوتیک معاصر، ترجمۀ سعید جهانگیری، پرسش، آبادان 1380.
بودون، ریمون، ایدئولوژی در منشأ معتقدات، ترجمۀ ایرج علی‌آبادی، شرکت نشر و پژوهش شیرازه، تهران 1378.
بهرامی، محمّد، «هرمنوتیک هرش و دانش تفسیر»، پژوهش‌های قرآنی، دورۀ ششم، ش 21 و 22، بهار و تابستان 1379، ص 130-177.
پالمر، ریچارد، علم هرمنوتیک (ن‍ظریّۀ‌ تأویل‌ در ف‍ل‍س‍ف‍ه‌ه‍ای‌ ش‍لای‍رم‍اخ‍ر، دی‍لتای‌، ه‍ایدگ‍ر، گادام‍ر)، ترجمۀ محمّدسعید حنایی ‌کاشانی، هرمس، تهران 1377.
داونهاور، برنارد پی و دیوید پلاور، پل ریکور، ترجمۀ ابوالفضل توکّلی‌شاندیز، ققنوس، تهران 1394.
ریکور، پل، زندگی در دنیای متن (شش گفت‌وگو، یک بحث)، ترجمۀ بابک احمدی، نشر مرکز، چاپ پنجم، ویراست سوم، تهران 1386.
سارلند، چارلز، «نقد و نظریّۀ معاصر ادبیّات کودک» (زیرساخت‌های نقد بومی (5): خوانندۀ ضمنی و ایدئولوژیِ پنهان)، به‌اهتمام پیتر هانت، ترجمۀ مسعود ملک‌یاری، کتاب‌ ماه کودک و نوجوان، سال سیزدهم، ش 8 (پیاپی 152)، خرداد 1389، ص 45-55.
سلیمی خراشاد، سودابه و احمدرضا کیخای فرزانه، «اندیشه‌های عارفانه در شعر قیصر امین‌پور»، عرفانیّات در ادب فارسی، سال هشتم، ش 33، زمستان 1396، ص 123-137.
سنگری، محمّدرضا و رضا جلیلی، «اندیشۀ وحدت وجود در اشعار احمد عزیزی»، ادبیّات انقلاب اسلامی (ویژه‌نامۀ نامۀ فرهنگستان)، دورۀ دوم، ش 2 (پیاپی 4)، زمستان 1397، ص 7-34.
عابدی، علی و حسین یزدانی، «بررسی مضمون‌ها و حوزه‌های عرفان در مجموعه‌اشعار قزوه»، نشریّۀ ادبیّات پایداری، سال نهم، ش 16، بهار و تابستان 1396، ص 183-205.
قطبی‌نژاد، حکیمه و دیگران، «جایگاه عرفان در ادبیّات منظوم دفاع مقدّس»، سبک‌شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)، دورۀ چهاردهم، ش 8 (پیاپی 66)، شهریور 1400، ص 185-204.
قیصری، محمّدداود، شرح فصوص‌الحکم، به‌کوشش سیّد‌جلال‌الدّین آشتیانی، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، تهران 1375.
کارتر، دیوید، آشنایی با نظریّه‌های ادبی، ترجمۀ فاطمه میرزازاده، انتشارات پارسیک، تهران 1394.
گلی‌زاده، پروین و سمیّه شرونی، «بررسی تمایلات عارفانۀ احمد عزیزی»، پژوهش‌های نثر و نظم فارسی، دورۀ چهارم، ش 10، بهار و تابستان 1399، ص 227-248.
مهدی، وحدت و امین رحیمی، «تطبیق مجاهدت‌های رزمندگان بر سیر و سلوک و برخی مقامات عرفانی در شعر دفاع مقدّس»، ادبیّات انقلاب اسلامی (ویژه‌نامۀ نامۀ فرهنگستان)، دورۀ دوم، ش 1 (پیاپی 3)، زمستان 1395، ص 181-196.
نژادایران، محمّد، «واکاویِ نسبت میان آگاهی و سوژه در اندیشۀ سیاسیِ لویی آلتوسر»، پژوهش‌های فلسفی، سال دوازدهم، ش 22، بهار 1397، ص 137-152.
واعظی، احمد، درآمدی بر هرمنوتیک، مؤسّسۀ فرهنگیِ دانش و اندیشۀ معاصر، تهران 1380.
هرش، اریک دونالد، اعتبار در تفسیر، ترجمۀ محمّدحسین مختاری، حکمت، تهران 1395.
هوی، دیوید کوزنز، حلقۀ انتقادی (ادبیّات، تاریخ، و هرمنوتیک فلسفی)، ترجمۀ مراد فرهادپور، روشنگران و مطالعات زنان، چاپ سوم، تهران 1385.
دوره 23، شماره 6 - شماره پیاپی 94
نامه فرهنگستان (ادبیّات انقلاب اسلامی)
بهمن و اسفند 1403
صفحه 51-72

  • تاریخ دریافت 09 آبان 1402
  • تاریخ بازنگری 15 آذر 1402
  • تاریخ پذیرش 07 خرداد 1403