نامه فرهنگستان

نامه فرهنگستان

مرزهای ایران صفوی و امپراتوری عثمانی بر اساس نقشه‌‏های تاریخی با تأکید بر آناتولی (آسیای صغیر)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
عضو هیلت علمی بنیاد ایرانشناسی
چکیده
بازسازی و مطالعۀ تحول و تطور مرزهای ایران عصر صفوی با امپراتوری عثمانی اهمیت بسیاری در مشخص کردن سابقۀ چهارصدسالۀ گسترۀ سیاسی ایران دارد. قدرت مهیب عثمانی و ستیزه‌‏جویی‌‏های میان دو دولت، آناتولی (آسیای صغیر)، آذربایجان و قفقاز را صحنۀ بیشترین درگیری‌‏ها ساخته بود. از همین بابت موضوع اصلی این مقاله تحولات مرزهای غربی ایران با تأکید بر آناتولی (آسیای صغیر) است. از آنجا که برآمدن صفویان با توسعۀ نقشه‌‏نگاری نوین در اروپا هم‌زمان بود، اکنون نقشه‌‏های تاریخی متعددی از ایران و عثمانی در دست است که می‌‏توان آنها را مرجعی دست اول برای بررسی جغرافیای تاریخی ایران و سرزمین‌‏های پیرامون در آن هنگام دانست. این پژوهش به روش کتابخانه‌‏ای و با رویکردی توصیفی- تطبیقی- تحلیلی به معرفی و مطالعۀ نقشه‌‏های تاریخی می‌‏پردازد و به این پرسش‌‏ها پاسخ می‎دهد: تحولات مرزی ایران و عثمانی در عصر صفوی چه نمودی در نقشه‌‏های تاریخی آن عصر دارد؟ آیا تحولات مرزهای نیمۀ غربی ایران ـ به‎ویژه با آناتولی ـ را می‎توان در نقشه‌‏های تاریخی بازسازی کرد؟ براساس یافته‌‏ها، نقشه‌‏ها با توجه به ماهیت تصویری‌‏شان به نحوی شفاف، گویای آن‎اند که نه تنها سرزمین‌‏های همجوار امروز ایران با ترکیه و عراق و در خلیج‌‏فارس، غالباً و عموماً تعلق به دولت صفوی  داشته‌‏اند، بلکه گسترۀ وسیع قفقاز و نواحی شرقی دریاچه وان نیز به استناد نقشه‌‏ها بیشتر در قلمروی ایران بوده‌‏اند تا عثمانی. هرچند این نواحی بارها صحنه کشاکش‌‏ و دست‌‏به‌‏دست شدن بین دو دولت عثمانی و صفویه بوده‌‏اند.
 
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

The Borders of Safavid Iran and the Ottoman Empire based on Historical Maps with an Emphasis on Anatolia (Asia Minor)

نویسنده English

F Faridi Majid
Member of the Faculty of Iranian Studies Foundation, Tehran - Iran
چکیده English

The reconstruction and study of the transformation and development of Iran's borders during the Safavid era with the Ottoman Empire is very important in defining the four-hundred-year history of Iran's political sphere. The formidable Ottoman power and the conflicts between the two states had made Anatolia (Asia Minor), Azerbaijan and the Caucasus the scene of the most conflicts. For this reason, the main topic of this article is the developments of Iran's western borders with an emphasis on Anatolia (Asia Minor). Since the rise of the Safavids was at the same time as the development of modern cartography in Europe, now there are many historical maps of Iran and the Ottoman Empire that can be used as a first-hand reference for studying the historical geography of Iran and its surrounding lands at that time. This research introduces and studies historical maps in a library method and with a descriptive-comparative-analytical approach and answers these questions: What are the border developments of Iran and the Ottoman Empire in the Safavid era? Is it historical of that era? Can the developments of the borders of the western half of Iran - especially with Anatolia -be reconstructed in historical maps? According to the findings, the maps, due to their visual nature, clearly show that not only the neighboring lands of Iran, Turkey and Iraq, and in the Persian Gulf, often and generally belonged to Safavids, but also the vast area of ​​the Caucasus and the eastern areas of Lake Van, based on the maps, were more in the territory of Iran than Ottoman. However, these areas have been the scene of conflict between the two Ottoman and Safavid governments many times.

کلیدواژه‌ها English

Safavid Iran
Ottoman
geographical boundaries
historical maps
Anatolia (Asia Minor)
آقازاده، جعفر، «وضعیت ناحیه ماکو در میانۀ منازعات ایران و عثمانی (از سقوط اصفهان تا مرگ نادرشاه)»، پژوهش‌‏های تاریخی، س 3، ش 13، مهر 1400، ص 73-90.
ابی‌‏زاده، سامان و محمدتقی پیربابایی و احد نژادابراهیمی، «بازخوانی ساختار شهر اردبیل دوره صفویه بر اساس تطبیق متون تاریخی در نقشه آدام اولئاریوس»، نشریه هنرهای زیبا- معماری و شهرسازی، دوره 24، ش4، 1398، ص 71- 82.
اطلس تاریخی ایران، دانشگاه تهران، تهران 1350.
امامی خویی، محمدتقی، «صلح ایران از دیدگاه مورّخان»، نشریه مطالعات و تحقیقات تاریخی، ش 7 و 8، بهار و تابستان 1384، ص 19-32.
امینی هروی، امیرصدرالدین ابراهیم، فتوحات شاهی، تصحیح و تعلیق و توضیح و اضافات محمدرضا نصیری، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، تهران 1382.
انوری، امیرهوشنگ، اطلس تاریخی نقشه‌‏ها و تصویرهای جغرافیایی آذربایجان، ندای تاریخ، تهران 1394.
اوزون چارشلی، اسماعیل حقی 1، تاریخ عثمانی، ترجمۀ ایرج نوبخت، جلد 1، کیهان، تهران 1368.
اوزون چارشلی، اسماعیل حقی 2، تاریخ عثمانی، ترجمۀ ایرج نوبخت، جلد 2، کیهان، تهران 1369.
باربارو ، جوزافا، سفرنامه ونیزیان در ایران، ترجمۀ منوچهر امیری، خوارزمی، تهران 1381.
بهفروزی، محمود، « دلاواله»، دانشنامه جهان اسلام، ج 18، بنیاد دایره المعارف بزرگ اسلامی، تهران 1392، ص 29-31.
پارسادوست، منوچهر، ریشه‌‏های تاریخی اختلاف ایـران و عـراق، شرکت سهامی انتشار، تهران 1369.
پورگشتال، هامر، تاریخ امپراتوری عثمانی، ترجمه میرزا زکی علی‌‏آبادی، به کوشش جمشید کیانفر، جلد 2، زرین، تهران 1376.
پیگولوسکایا، ن. و و دیگران، تاریخ ایران از دوران باستان تا پایان سده هجدهم، ترجمۀ کریم کشاورز، پیام، تهران 1353.
تاورنیه، جان بابتیست، سفرنامه تاورنیه، ترجمه ابوتراب نوری، کتابفروشی تأیید ـ کتابخانه سنایی، بی‌جا 1351.
ترکمان، اسکندربیگ، عالم آرای عباسی، زیر نظر ایرج افشار، 2 جلد، امیرکبیر، تهران 1382.
حافظ‌ ‏نیا، محمدرضا، جغرافیای سیاسی ایران، سمت، تهران 1381.
حافظ‌‏نیا، محمدرضا و ولی قلی‌‏زاده، علی، «دولت صفوی و هویت ایرانی»، مطالعات ملی، ش 4 (32)، 1386، ص 3- 28.
رازی، امین احمد، تذکرۀ هفت اقلیم، تصحیح و تعلیق سیدمحمد رضا طاهری، 3 جلد، سروش، تهران 1378.
سحاب، محمدرضا، «نقشه و نقشه نگاران خلیج فارس»، تاریخ، ویژه نامه خلیج فارس، شماره پیاپی 5، 1382، ص 141-215.
سومر، فاروق، نقش ترکان آناطولی در تشکیل دولت صفوی، ترجمۀ احسان اشراقی و محمدتقی امامی خویی، گستره، تهران 1371.
سیوری، راجر (1366)، ایران عصر صفوی، ترجمۀ کامبیز عزیزی، سحر، چاپ دوم، تهران 1366.
صفت‌‏گل، منصور 1، س‍اخ‍ت‍ار ن‍ه‍اد و ان‍دی‍ش‍ه‌‏ دی‍ن‍ی‌‏ در ای‍ران‌‏ ع‍ص‍ر ص‍ف‍وی‌‏: ت‍اری‍خ‌‏ ت‍ح‍ولات‌‏ دی‍ن‍ی‌‏ ای‍ران‌‏ در س‍ده‌‏ه‍ای‌‏ ده‍م‌‏ ت‍ا دوازده‍م‌‏ ه‍ج‍ری‌‏ قمری، رسا، تهران 1381.
صفت‌‏گل، منصور 2، «نقشه‌نگاری و خلیج فارس منظر صفوی»، تاریخ، ویژه‌‏نامه خلیج فارس، ش 5، 1382، ص 215-230.
صفرزایی، عبداله و یاسر ملازیی، «جغرافیای تاریخی مکران در دوره صفوی براساس نقشه‌‏های تاریخی اروپاییان»، مجلۀ پژوهشهای علوم تاریخی، دوره 13، ش 2، شماره پیاپی 26، 1400، ص 96-118.
صفرزایی، عبداله و یاسر ملازیی، نقش راه‌‏های ارتباطی سیستان و قندهار در مناسبات ایران و هند در دورۀ صفوی (براساس نقشه گیوم دلیل فرانسوی)، پژوهش‌‏های تاریخی ایران و اسلام، دوره 16، ش 30، بهار و تابستان 1401، ص 342-369.
طهماسب بن اسماعیل (بی‌تا)، تذکره شاه طهماسب، شرق، تهران .
فسایی، حسن حسینی، فارسنامه ناصری، تصحیح منصور رستگار فسایی، امیرکبیر، تهران 1382.
فلسفی، نصرالله، زندگانی شاه عباس، دانشگاه تهران، چاپ پنجم، تهران 1353.
گودرزی، بهروز، مرزهای غربی ایران صفوی، نگارستان اندیشه، ‌تهران 1400
لارودی، زندگانی نادرشاه پسر شمشیر، ایران‌‏زمین، تهران 1370.
لطفی پاشا، تواریخ آل عثمان، مطبعۀ عامره، استانبول 1341.
مجربی، حسن و محمدتقی امامی خویی و ابوالفضل رضوی، «بررسی عوامل تاثیرگذار در انعقاد صلح آماسیه در مرزهای غربی»، پژوهشنامه مطالعات مرزی، س 6، ش 2، تابستان 1397، ص 252-273.
محمدی برزگر، جعفر و علی اصانلو، «بررسی مناقشه‌‏های مرزی ایران در دوره صفوی با عثمانیان»، علوم و فنون، س 5، ش 3، پاییز 1393، ص 135- 154.
مزاوی، میشل، پیدایش دولت صفوی، ترجمۀ یعقوب آژند، گستره، چاپ سوم، تهران 1388.
مستوفی بافقی، محمد مفید، مختصر مفید، به کوشش ایرج افشار، موقوفات دکتر محمود افشار، تهران 1396.
میراحمدی، مریم، تاریخ تحولات ایران‌‏شناسی در دوران اسلامی، طهوری، تهران 1395.
وثوقی، محمدباقر و منصور صفت‌‏گل، اطلس تاریخی بنادر و دریانوردی ایران، سه جلد، سازمان بنادر و دریانوردی، تهران 1396.
Agoston, Gabor & Bruce Master, Encyclopedia of the Ottoman Empire, Library of Congres, New York 2009.
Alaei, Syrus (2005), General Maps of Persia 1477- 1925, Leiden & Boston: Brill.
Alaei, Syrus (2010), Especial Maps of Persia 1477- 1925, Leiden & Boston: Brill.
Boiste, Pierre C. V, Universal Dictionary of the French Language, Drsray; slamoglu, Inan Huri, Paris 1803.
Couto, Dejanirah & Jean - Louis Bacque - Gramont & Mahmoud Taleqhani, Historical Atlas of the Persian Gulf, Brepols Oublisher, Belgium 2006.
General Dictionary Geographique, Historique et Critique (1768) vol. Q- S, Paris: Chez Les Libraires Associes; Nicolle, David, Historical Atlas of the Islamic World, Mercury Books, London 2004.
Murphey, Jan: European Cartographers and Transfers in Early Ottoman Imperial Strategy, Contribution by M. Pinaremiralioglu, Thorintal Institute Museum of the University of Chicago, 2007.
Sahab, Mohammad-Reza, et al, Persian Gulf Atlas and Historical Maps, Center for Document & Diplomatic History, Tehran 2005.
Stassart, Gosvin J. A, Elementary Abstract of Geography, Ancient and Modern, Bernard, Paris 1804.
Woods, Jhon E: Aqquyunlu Clan, Confederation, Empire. Bibliotheca, Minneapolis and Chicago 1976.
 
 
دوره 23، شماره 3 - شماره پیاپی 91
نامه فرهنگستان (آسیای صغیر)
مرداد و شهریور 1403
صفحه 28-51

  • تاریخ دریافت 01 خرداد 1401
  • تاریخ بازنگری 30 خرداد 1401
  • تاریخ پذیرش 15 شهریور 1401