نامه فرهنگستان

نامه فرهنگستان

پژوهشی در معادل‌‏های ترکی فرهنگ عربی ‌‏به ‌‏فارسی مُصرَّحَةُالأَسماء

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکترای زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه پیام نور، تهران ـ ایران
2 دانشجوی دکترای رشتۀ مطالعات ترجمه، دانشگاه علّامه طباطبایی، تهران ـ ایران
چکیده
مُصرَّحَةُالأَسماء  فرهنگی عربی به فارسی است که به قلم لطف‌‏اللّه بن ابی‌‏یوسف حلیمی، لغت‌‏شناس عثمانی‌‏تبار قرن نهم هجری، در سرزمین عثمانی تألیف شده ‌‏است. این کتاب، باوجود‌‏ آن‌‏که عموماً فرهنگ دوزبانۀ عربی ـ فارسی شناخته می‎شود، معادل‌‏های ی ترکی‌‏ در برخی از مدخل‌‏ها دارد که به‌نظر می‌‏رسد در مطالعات لغت‎شناختی در حوزۀ زبان ترکی کهن به‌‏ویژه ترکی عثمانی شایان توجه باشد. پژوهش حاضر حاصل تحقیق و بررسی معادل‌‏‌‏های ترکی این فرهنگ است که در هشت جنبۀ شیوۀ درج و ترتیب معادل‌‏ها، شمار و تعدّد برابرنهادها، زبان مبدأ لغات ترکی، شیوۀ ترجمه، چندگانگی املایی و تلفّظی، صورت‌‏های مشکول، واژه‌‏های دخیل و بررسی موضوعی واژه‌‏ها ارائه گردیده است.
 
 
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

A Research on the Turkish Equivalents of Arabic to Farsi Dictionary

نویسندگان English

Masumeh Aminiyan 1
Milad Bigdeloo 2
1 Ph.D. student of Persian language and literature, Payam Noor University, Tehran - Iran
2 Doctoral student of Translation Studies, Allameh Tabatabai University, Tehran-Iran
چکیده English

Musarrahatol-Asma is a cultural Arabic in Persian written by Lotfollah ibn Abi Yusef Halimi, an Ottoman lexicographer of the 9th century of Hijri, in the Ottoman land. This book, despite the fact that it is generally known as an Arabic-Persian bilingual Dictionary, has Turkish equivalents in some entries, which seems to be especially important in lexicological studies in the field of old Turkish language. Ottoman Turkish is worth noting. The present study is the result of the research and examination of the Turkish equivalents of this culture in eight aspects: the method of inserting and ordering equivalents, the number and frequency of equivalent entities, the source language of Turkish words, the translation method, the multiplicity of spelling and pronunciation, complex forms, loan words and thematic review of the words are presented.

کلیدواژه‌ها English

Musarrahatol-Asma
Lotfollah Halimi
old dictionary
Turkish equivalents
Ottoman Turkish
آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعة إلی تصانیف الشیعة، دارالاضواء، بیروت ۱۹۸۳م/ ۱۴۰۳ق.
احسان اوغلو، اکمل‌‏الدین، فهرست مخطوطات الطب الاسلامی فی مکتبات ترکیا، مؤسسۀ مطالعات تاریخ پزشکی، طب اسلامی و مکمل دانشگاه علوم پزشکی ایران، تهران 1386.
ادیب کرمینی، علی بن محمّد بن سعید، تکملةالاصناف، به کوشش علی رواقی با همکاری زلیخا عظیمی، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، تهران 1385.
اسماعیلی، سمیرا و دیگران، فهرست توصیفی نسخه‌‏های خطی فارسی انستیتو دست‌نویس‌‏های شرقی سنت پترزبورگ، کتابخانۀ آیت‌‏اللّه مرعشی نجفی، قم 1392.
امینیان، معصومه و همکاران، «معرّفی فرهنگ مصرّحةالأسماء»، کهن‌‏نامۀ ادب پارسی، دورۀ ۱۴، 1402، ش 37، ص 43-75.
بروسه‌‏لی، محمدطاهر، عثمانلی مؤلفلری،‌‏ مطبعۀ عامره، استانبول 1333ق.
بغدادی، اسماعیل، هدیةالعارفین (اسماء المؤلفین و آثار المصنفین)، دار إحیاء التراث العربی، بیروت 1951.
بنازادۀ اردبیلی، بابک، «حلیمی»، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد ۲۱، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، تهران 1393.
بوسینه، منجی، موسوعة العلماء و الأدباء العرب و المسلمین، دارالجلیل، بیروت 2004م/ 1425ق.
بیگدلو، میلاد، «نگاهی به فرهنگ‌‏های حلیمی (بررسی ویژگی‌‏های زبانی)»، گزارش مکتوب، دورۀ سوم، سال 5، بهار ۱۴۰۱، ش 1 و 2، ص۶۴-۷۶.
تاج‌‏الاسامی (تهذیب الاسماء)، به تصحیح علی اوسط ابراهیمی، مرکز نشر دانشگاهی، تهران 1367.
تفلیسی، ابوالفضل حبیش بن ابراهیم، قانون ادب، بنیاد فرهنگ ایران، تهران 1350.
ثریّا، محمّد، سجل عثمانی (تذکرۀ مشاهیر عثمانیه)، مطبعۀ عامره، استانبول 1311ق.
جعفری، زهرا، «فرهنگ شعوری»، دانشنامۀ زبان و ادب فارسی، جلد5، به سرپرستی اسماعیل سعادت، فرهنگستان زبان و ادب فارسی، تهران 1393.
جعفری دهقی، محمود و صدری، عمادالدّین، «وام‌‏واژه‌‏های بلخی در فارسی نو»، زبان‌‏شناخت، سال ۲، 1390، ش ۲، ص ۱-۹.
حاجی‌‏خلیفه، مصطفی بن عبداللّه، کشف‌‏الظنون عن اسامی الکتب و الفنون، دار إحیاء التراث العربی، بیروت بی‌تا.
حلیمی، لطف‌‏اللّه 1، بحرالغرائب (نسخه برگردان)، به اهتمام یوسف بیگ‌‏باباپور، منشور سمیر، تهران ۱۳۹۴.
ــــــــــــــــــ 2، مُصرَّحةالأسماء، نسخۀ خطی به شمارۀ ۱۳۸۲۴، کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی، تهران 888ق (کتابت).
درایتی، مصطفی، فهرستگان نسخه‌‏های خطی ایران (فتخا)، جلد ۲۹، سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی جمهوری اسلامی ایران، تهران 1392.
دهار، قاضی‌‏خان بدر محمد، دستورالاخوان، به کوشش سعید نجفی اسداللهی، بنیاد فرهنگ ایران، تهران 1349.
ذاکرالحسینی، محسن 1، «حلیمی و فرهنگ‌‏هایش»، ضمیمۀ نامۀ فرهنگستان، ش  ۱۸، 1383.
ـــــــــــــــــــ 2، «بحرالغرائب»، دانشنامۀ زبان و ادب فارسی، جلد۲، به سرپرستی اسماعیل سعادت، فرهنگستان زبان و ادب فارسی، تهران 1384.
رشنوزاده، بابک 1، «حلیمی»، دانشنامۀ ادب فارسی، جلد۶، به سرپرستی حسن انوشه، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، تهران 1375.
ـــــــــــــــ  2، «فرهنگ‌‏نویسی فارسی در آناتولی و بالکان»، دانشنامۀ ادب فارسی، جلد۶، به سرپرستی حسن انوشه، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، تهران 1375.
سبحانی، توفیق هـ.، فهرست نسخه‌‏های خطی فارسی کتابخانه‌‏های ترکیه (۲۲ کتابخانه)، مرکز نشر دانشگاهی، تهران 1373.
صادقی، علی‌‏اشرف، «بعضی تحولات ناشناختۀ کلمات عربی در زبان فارسی»، مجلۀ زبانشناسی، سال ۱۱، 1373، ش ۱، ص ۲-۱۱.
صباغی، علی، «بررسی روش کار فرهنگ‌‏های دو و سه زبانۀ فارسی – ترکی – عربی»، سبک‌‏شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)، 1390، ش ۱۱، ص ۴۰۳-۴۲۰.
طاش‌کبری‌‏زاده، احمد بن مصطفی، الشقائق‌‏النعمانیة فی علماء الدولة العثمانیة، درسعادت، استانبول بی‌تا.
قونوی، قاسم بن عبداللّه، انیس‌‏الفقهاء (فی تعریفات الالفاظ المتداوله بین الفقهاء)، به کوشش احمد بن عبدالرزاق الکبیسی، دار ابن‌‏الجوزی، ریاض 1427ق.
کاتبی، علی، «حلیمی لطف‌‏اللّه بن یوسف»، دانشنامۀ جهان اسلام، جلد۱۴، بنیاد دایرة‌‏المعارف اسلامی، تهران 1389.
کحّاله، عمررضا، معجم‌‏المؤلفین (تراجم مصنفی الکتب العربیه)، دار إحیاء التراث العربی، بیروت 1376ق.
کردی نیشابوری، ادیب یعقوب، کتاب البلغه، به کوشش مجتبی مینوی و فیروز حریرچی، بنیاد فرهنگ ایران، تهران 1355.
کوپا، فاطمه و همکاران، «پژوهشی در واژگان خاص فرهنگ مصرّحةالأسماء»، تاریخ ادبیات، دورۀ ۱۴، 1400، ش ۸۵، ص ۱۳۱- ۱۶۰.
مجدی افندی، محمّد، حدائق‌‏الشقایق (ترجمۀ الشقائق النعمانیه)، ‏تصحیح حاج علی افندی، طبعخانۀ عامره، استانبول 1269ق.
منزوی، احمد، فهرست نسخه‌‏های خطّی فارسی، مؤسسۀ فرهنگی منطقه‌‏ئی، تهران 1350.
منزوی، علی‌نقی، فرهنگنامه‌‏های عربی به فارسی، دانشگاه تهران، تهران 1337.
میدانی، ابوسعد سعید بن احمد، الاسمی فی الاسماء، تصحیح جعفرعلی امیدی نجف‌‏آبادی، اسوه، تهران 1377.
Clauson, Gerard, An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century, Oxford University Press, Oxford 1972.
Dankoff, Robert, From Mamud Kaşgari to Evliya Çelebi: Studies in Middle Turkic and Ottoman Literatures, The Isis Press, Istanbul 2008.
Eckmann, János, Middle Turkic Glosses of the Rylands Interlinear Koran Translation, Akadémiai Kiadó, Budapest 1976.
Erkan‚ Mustafa, “Halîmî‚ Lutfullah”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (TDV) (Vol. 1515, pp. 340-341, Türk Dil Kurumu), Ankara 1997.
Halîmî‚ Lutfullah b. Ebu Yusuf‚ Lügat-I Halîmî, Türk Dil Kurumu, ), Ankara 2013.
al-Kāšγarī, Maḥmūd, Compendium of the Turkic Dialects (Dīwān Luγāt at-Turk). Edited and Translated with Introduction and Indices by Robert Dankoff in collaboration with James Kelly, Harvard University Printing Office, Cambridge 1982.
Pomorska, Marzanna, Materials for a historical dictionary of New Persian loanwords in Old Anatolian and Ottoman Turkish from the 13th to the 16th century, Jagiellonian University Press, Kraków 2013.
Sağol, Güilden, Harezm Türkçesi satır arası Kur'an tercümesi: Giriş-metin-sözlük (Doktora tezi), Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, 1993.
Tietze, Andreas, & Lazard, Gilbert, Persian Loanwords in Anatolian Turkish. Oriens, 1967, Vol. 20, pp. 125-168.
Uzun, Adem, “Farsça-Türkçe ve Osmanlı Türkçesi Sözlüklerinde Karşılaşılan Çeviri Yazı ve İmla Meseleleri Üzerine Bazı Tespit ve Değerlendirmeler”, Erdem, Haziran 2020, 78, pp. 241-268.
 
دوره 23، شماره 3 - شماره پیاپی 91
نامه فرهنگستان (آسیای صغیر)
مرداد و شهریور 1403
صفحه 52-71

  • تاریخ دریافت 01 مهر 1401
  • تاریخ بازنگری 30 مهر 1401
  • تاریخ پذیرش 20 دی 1401