نامه فرهنگستان

نامه فرهنگستان

پژوهشی دربارۀ سه فرهنگ منظوم عربی به فارسی از اواخر سدۀ هشتم و اوایل سدۀ نهم پدیدآمده در آناطولی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
عضو هیئت علمی فرهنگستان زبان و ادب فارسی، تهران ـ ایران
چکیده
نوشتن فرهنگ‌‏های منظوم عربی به فارسی پیشینه‌‏ای کهن دارد. این فرهنگ‌‏ها بیشتر به منظور آموزش نوآموزان نوشته می‌‏شده است و تألیف تعداد زیادی از این فرهنگ‌‏ها در آناتولی نشان‌‏گر نیاز فراوان مردم آن ناحیه به آشنایی با لغات فارسی و گستردگی استفاده از زبان فارسی در آن سرزمین است. بررسی و تحلیل محتوای فرهنگ‌‏های عربی به فارسی، از  جهت پیدا کردن معانی خاص برخی از لغات فارسی نیز دریافتن تلفّظ برخی از لغات فارسی در یک قلمرو جغرافیایی خاص، ضروری است . در مقالۀ حاضر سه فرهنگ منظوم عربی-فارسی منتشرنشدۀ پدیدآمده در آسیای صغیر  (مرقاة‌‏الادب تألیف احمدی کرمیانی، تحفۀ علائی اثر محمّد بن البوّاب و تحفة‌‏الفقیر اثر تتماجی )، از آثار اواخر سدۀ هشتم و اوایل سدۀ نهم هجری قمری، بررسی شده است. دست‌نویسی از این سه فرهنگ در کتابخانۀ لالااسماعیل به شمارۀ 644 موجود است که منبعِ  اصلی نویسندۀ مقالۀ حاضر در بررسی این سه فرهنگ بوده است. روش این پژوهش کتابخانه‌‏ای، با استفاده از تحلیل محتوا همچنین مقایسۀ تطبیقی است. در این مقاله، با بررسی منابع مختلف، نکاتی تازه دربارۀ مؤلفان این فرهنگ‌‏ها و ممدوحین آنها بیان شده است؛ همچنین به تحلیل ساختار این سه فرهنگ، شیوۀ فرهنگ‌ ‏نویسی مؤلفان آنها، میزان بهره‌‏گیری این فرهنگ‌‏ها از فرهنگ‌‏های پیش از خود و ضعف‌‏ها و قوّت‌‏های این سه فرهنگ پرداخته شده است.
 
 
 
 
 
 
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

A Research on Three Arabic-Persian Verse Dictionaries That Emerged in Anatolia from the Late 8th and Eearly 9th Centuries (investigation on microfilms adapted from Lalaismail ‘s version 644

نویسنده English

A Behnami
Member of the Faculty of Persian Language and Literature Academy, Tehran - Iran
چکیده English

Writing Arabic poetry collections in Persian has an ancient history. These dictionaries were mostly written for the purpose of educating  new learners, and the authoring of a large number of these dictionaries in Anatolia shows the great need of the people of that region to be familiar with Persian words and the wide use of the Persian language in that land. Examining and analyzing the content of Arabic -Persian dictionaries, in order to find the specific meanings of some Persian words, it is necessary to understand the pronunciation of some Persian words in a specific geographical area. In this article, three unpublished Arabic-Persian Verse Dictionaries emerged in Asia Minor; Merqaatol- Adab authored by Ahmadi Garmiani, Tohfeh-ye Ala'i by Mohammad ibn al-Bawwab and Tohfatol Faqir by Totmaji, from the works of the late 8th and early 9th century AH, have been examined. A manuscript of these three dictionaries is available in the Lalaismail Library under number 644, which was the main source of the author of the present article in examining these three dictionaries. The method of this library research, using content analysis, is also comparative comparison. In this article, by examining various sources, new points about the authors of these dictionaries and their praisers have been stated; Also, the analysis of the structure of these three dictionaries, the way of lexicographical writing of their authors, the degree of utilization of these dictionaries from the dictionaries before them and the weaknesses and strengths of these three dictionaries have been analyzed.

کلیدواژه‌ها English

lexicography
Merqaatol-Adab
Tuhfeh-ye Ala'i
Tuhfatol Faqir
Farhang-i Manzum (verse dictionaries)
Persian language in Asia Minor
آیدین، شادی، عناصر فرهنگ و ادب ایرانی در شعر عثمانی، امیرکبیر، تهران  1385.
ادیب نظنزی، بدیع‌‏الزمان، دستور‌‏اللغة المسمّی بالخلاص، تصحیح رضا هادی‌‏زاده، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران  1380.
استرآبادی، عزیز، بزم و رزم، تصحیح توفیق ه. سبحانی و هوشنگ ساعدلو، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، تهران  1394.
پیکره گروه فرهنگ‌‏نویسی فرهنگستان زبان و ادب فارسی، به‌‏سرپرستی علی‌‏اشرف صادقی (به نشانی اینترنتی https://dadegan.apll.ir).
تاج‌‏الاسامی (تهذیب‌‏الأسماء)، به‌‏کوشش علی‌‏اوسط ابراهیمی، مرکز نشر دانشگاهی، تهران  1367.
 ‏بخش، اسماعیل و فاطمه مهراب‌‏پور، «تأمّلی در واژه‌‏های ترکی دخیل نارایج در مثنوی مولوی»، پژوهش‌‏های زبان‌‏شناسی تطبیقی، 1395، ش 12، ص 107- 125.
تفلیسی، ابوالفضل حبیش بن ابراهیم بن محمّد، قانون ادب، به‌‏اهتمام محمّدطاهر، بنیاد فرهنگ ایران، تهران  1350.
خیام‌‏پور، عبدالرسول، «چند کتاب خطی مهم فارسی در ترکیه»، نشریۀ دانشکدۀ ادبیات تبریز، 1334، ش 361، ص 483-506.
دانش‌‏پژوه، محمدتقی، فهرست میکروفیلم‌‏های کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران، دانشگاه تهران، تهران  1363.
دهخدا، علی‌‏اکبر، لغت‌نامۀ دهخدا، دانشگاه تهران، تهران  1377.
دهرامی، مهدی، «منظومه‌‏های علمی و آموزشی در ادبیات فارسی و بررسی سیر و محتوای آن (تا قرن نهم)»، جستارهای ادبی، زمستان 1395، ش 195، ص 1-22.
 ، محمود بن عمر، مهذب‌‏الاسماء فی مرتب‌‏الحروف و‌‏الاشیاء، علمی و فرهنگی، تهران  1364.
زوزنی، ابوعبداللّه حسین بن احمد، کتاب‌‏المصادر، تصحیح تقی بینش، البرز، تهران  1374.
عیوضی، محمّدعلی، «نصاب‌‏الصبیان و شروح آن»، میراث شهاب، 1392، ش 72 و 73، ص 205-232.
کردی نیشابوری، ادیب یعقوب، کتاب‌‏البلغه، به‌‏تصحیح مجتبی مینوی و فیروز حریرچی، بنیاد فرهنگ ایران، تهران  1355.
کرمینی، علی بن محمّد بن سعید، تکملة‌‏الاصناف، به‌‏کوشش علی رواقی، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، تهران  1385.
مقری بیهقی، احمد بن علی، تاج‌‏المصادر، تصحیح هادی عالم‌‏زاده، مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی، تهران  1366.
منزوی، احمد، فهرست نسخه‌‏های خطّی فارسی، مؤسسۀ فرهنگی منطقه‌‏ئی، تهران 1349.
منزوی، علی‌‏نقی 1، «فرهنگ‌‏های عربی به فارسی»، مقدمۀ لغت‌نامۀ دهخدا، چاپ دوم، دانشگاه تهران، تهران 1377الف.
منزوی، علی‌نقی 2،«من مصادر‌‏التاریخ‌‏العربی باللغة‌‏الفارسیة: کتاب‌‏القوامیس‌‏العربیة بالفارسیة»، الدراسات‌‏الأدبیة، 1960ب، العدد 4، ص 94- 108.
میدانی، ابوسعد، الاسمی فی‌‏لاسماء، تصحیح جعفرعلی امیری نجف‌‏آبادی، اسوه، تهران  1382.
 Temizel, Ali, Ahmedi'nin Farsça Eserleri -Tenkitli Metin-Inceleme-Tercüme ve Indeks, Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi, 2002.
 , Nihat M, “Ahmedi’nin Mirkatü’l-Edeb’i Hakkında”. Türkiyat Mecmuası, 1965, XIV: 217-230.
 
 
 
 
 
 
دوره 23، شماره 3 - شماره پیاپی 91
نامه فرهنگستان (آسیای صغیر)
مرداد و شهریور 1403
صفحه 72-86

  • تاریخ دریافت 30 مرداد 1401
  • تاریخ بازنگری 10 شهریور 1401
  • تاریخ پذیرش 10 آذر 1401