نامه فرهنگستان

نامه فرهنگستان

سه رسالۀ تاریخی دربارۀ قسطنطنیه و ایاصوفیه (2)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
پژوهشگر فرهنگستان زبان و ادب فارسی، تهران ـ ایران
چکیده
قسطنطنیه، که امروزه به نام استانبول شناخته می‏‌‌شود، یکی از مهم‏‌‌ترین شهرهای واقع‏‌‌شده در مرز دو قارۀ اروپا و آسیاست که در طول تاریخ شاهد وقایع و فجایع فراوان بوده و بارها ویران و از نو ساخته شده است. در کتاب‏‌‌های معتبر تاریخی، در باب این شهر، مطالب مفصّلی آمده است که در این مقاله، ضمن ذکر اجمالی آنها، رسائل سه‏‌‌گانه‏‌‌ای نیز معرفی خواهد شد. موضوع این رسائل، مطابق عناوین نسخ، «ذکر تاریخ قسطنطنیه و ایاصوفیه»، «تاریخ ایاصوفیه»، و «تاریخ فتح قسطنطنیه»  است، اما محتوای هر سه رساله مشابه یکدیگر و نقل داستان‏‌‌گونه‏‌‌ای در باب پادشاهی «اُستون‏‌‌یانو»‌نامی، از فرزندانِ قسطنطین، و حکایت بنای کلیسایی با نام ایاصوفیه در زمان پادشاهی اوست.
هریک از نویسندگان این رسائل از منبعی متفاوت استفاده کرده‏‌‌اند؛ نویسندۀ کتاب ذکر قلعة قسطنطنیة و بناء اَیاصوفیة فی ‏‌‌التّواریخ، احمد بن احمد المنشی الجیلانی، آن را از روی «رساله‏‌‌ای مبنی بر تمهیدِ بناءِ اساسِ عمارتِ عالیۀ ایاصوفیّه، که از زبانِ رومی به فارسی ترجمه کرده بودند» بازنویسی کرده تا «مقبولِ طبعِ سلیم و خاطرِ مستقیمِ هر صغیر و کبیر آید». نویسندۀ تاریخ ایاصوفیه، درویش شمس، کتاب را مستقیم از زبان رومی به فارسی ترجمه کرده است. نویسندۀ تاریخ فتح قسطنطنیه نیز، در پاسخ به خواهش عزیزی، کتابی را که از رومی به ترکی ترجمه شده بوده، به فارسی دری ادا می‏‌‌کند .
هرچند به دلیل تشابه بالای این نسخ سه‎گانه، از نظر حجم مطالب و محتوا، انتخاب یکی و رجحان آن بر دیگری دشوار می‏‌‌نمود، نسخۀ قلمی منشی گیلانی، به سبب ویژگی‏‌‌های زبانی و ادبی آن، انتخاب و نقل شد. آنچه در ادامه آمده بخش دوم متن نسخه‌های مذکور است.
 
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Three Treatises on the History of Constantinople and Hagia Sophia

نویسنده English

M Ghasemi
Researcher at the Academy of Persian Language and Literature, Tehran, Iran
چکیده English

Constantinople, now known as Istanbul, is one of the most important cities on the border between Europe and Asia, which has witnessed many events and catastrophes throughout history and has been destroyed and rebuilt many times. In the authoritative historical books, there are detailed materials about this city, which in this article are to be mentioned briefly, three treatises will be introduced as well. The subject of these treatises, according to the titles of the two versions, is the mention of the history of Constantinople and Hagia Sophia and the mention of the history of Hagia Sophia. All three treatises have similar contents, narrating a story about the kingdom of Ostoniano, one of the sons of Constantine, and the story of building a church called Hagia Sophia during his reign.
Each of the authors of these treatises has used a different source; The author of Ketab-e Zekr-e Qal’e-ye Qostantiniye va Bana’e Ayasofyat  f’l Tavarikh, Ahmad ibn Ahmad al-Monshi al-Jilani, rewrote it from "the treatise on the preparation of the foundation of the high building of the Hagia Sophia, which was translated from Roman into Persian” in order to be acceptable to common sense and direct mind of everyone. The author of the history of Hagia Sophia, Darvish Shams, translated the book directly from Roman into Persian. The author of Tarikh e Fath-e Qostantaniye  (the history of the conquest of Constantinople), in response to Azizi's request, translates a book, which had been translated from Roman into Turkish, into Dari Persian.
However, due to the high similarity of these three versions, in terms of volume and content, it was difficult to choose one and prefer it to the other. With all this, the written version of Monshi Gilani was selected due to its linguistic and literary features and was quoted as an example at the end of the article. What follows is the second part of the text of the mentioned versions.

کلیدواژه‌ها English

Constantinople
Hagia Sophia
Constantine
Ottoman Empire
Byzantine Empire
ابن‏‌‏‌‏خردادبه، مسالک و ممالک، ترجمۀ سعید خاکرند، مؤسسۀ مطالعات و انتشارات تاریخی میراث ملل ـ مؤسسۀ فرهنگی حنفاء، تهران 1371.
ایرانیکا، گروه تدوینگران، «ایاصوفیه»، نشانی ثابت:  https://www.britannica.com/topic/Hagia-Sophia
حاجی‏‌‏‌‏خلیفه، کشف الظّنون عن الاسامی کتب و الفنون، ج۲، دارالفکر، [بی‏‌‏‌‏جا] 1982م.
حسینی، سیّد محمّدتقی، فهرست دست‌نویس‏‌‏‌‏های فارسی کتابخانۀ ایاصوفیا ‏(‌‏‌‏استا‏‌‏‌‏نبول)، کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، تهران 1390.
خسروشاهی، جلال، «ایاصوفیه»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، به سرپرستی کاظم موسوی بجنوردی، مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، تهران 1380، ج 10، ص 490-492.
دورانت، ویل، تاریخ تمدن: یونان باستان، ترجمۀ ا. ح. آریان‏‌‏‌‏پور و ع. احمدی، جلد ۴، اقبال با همکاری مؤسسۀ انتشارات فرانکلین، تهران ـ نیویورک 1340.
دهخدا، علی‏‌‏‌‏اکبر، لغت‏‌‏‌‏نامه، چاپ دوم، دانشگاه تهران، تهران 1377.
سامی، شمس‎الدین، قاموس الاعلام، ج۲، مهران مطبعه‏‌‏‌‏سی، استانبول 1316ق.
شاو، استانفورد جی، تاریخ امپراتوری عثمانی و ترکیۀ جدید، ترجمۀ محمود رمضان‏‌‏‌‏زاده، جلد ۱، آستان قدس رضوی، 1370.
لاموش، سرهنگ، تاریخ ترکیه، ترجمۀ سعید نفیسی، چاپخانۀ مجلس، تهران 1316.
ماله، آلبر و ایزاک، ژول، تاریخ رم، ترجمۀ میرزا غلامحسین‏‌‏‌‏خان زیرک‏‌‏‌‏زاده، چاپ دوم، دنیای کتاب و نشر علم، تهران 1366.
مشکور، محمدجواد، «مقدمه بر اخبار سلاجقۀ روم»، اخبار سلاجقۀ روم، کتاب‏‌‏‌‏فروشی تهران، تهران 1350.
ووسینیچ، وین، تاریخ امپراطوری عثمانی، ترجمۀ سهیل آذری، کتاب‏‌‏‌‏فروشی تهران با همکاری مؤسسۀ انتشارات فرانکلین، تهران 1346.
هامرپورگشتال، یوزف فون، تاریخ امپراطوری عثمانی، ترجمۀ میرزا زکی علی‏‌‏‌‏آبادی، جلد ۱، زرّین، تهران 1367.
یاقوت حموی، کتاب معجم البلدان، جلد 4، اسدی، تهران 1965م.
دوره 23، شماره 3 - شماره پیاپی 91
نامه فرهنگستان (آسیای صغیر)
مرداد و شهریور 1403
صفحه 100-119

  • تاریخ دریافت 20 فروردین 1400
  • تاریخ بازنگری 26 فروردین 1400
  • تاریخ پذیرش 31 اردیبهشت 1400