نامه فرهنگستان

نامه فرهنگستان

مطالعۀ‌‏ تطبیقی سازهای زه‌‏صدا در نگاره‌‏های صفوی و عثمانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
کارشناسی ارشد پژوهش هنر، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات، تهران ـ ایران
چکیده
میان دولت‎های صفوی و  ، به دلیل همزمانی‌شان در برهه‌ای خاص، اشتراکات فرهنگی و هنری فراوانی دیده می‎شود. یکی از این اشتراکات در حوزۀ موسیقی و به‎ویژه سازهاست که در هنر نگارگری  متعلق به آن دوران بازتاب یافته و از جهات گوناگون درخور بررسی و مطالعه است. ازاین‎رودر این پژوهش سعی شده است که، با روش توصیفی ـ تحلیلی، تاریخی و تطبیقی، تفاوت‌‏ها و شباهت‌‏های موسیقی دورۀ صفوی و عثمانی، در زمینه ساز‌‏ها‌‏ی زه‌‏صدا، که در خردنگاره‌ها مشاهده شده، مطالعه و بررسی شود. خردنگاره‌‏ها ، به‌‏عنوان یگانه اسناد تصویری، تغییرات و تنوع سازها را بهتر از هر منبع و مستند دیگری نشان می‌‏دهند. در خردنگاره‌های سازهای زه‌‏صدا، متعلق به دو دولت صفوی و عثمانی، شباهت‌‏ها و تفاوت‌‏هایی وجود دارد. از این تصاویر دریافته می‌شود که استفاده از بعضی از سازهای موسیقی در دو دولت  مشترک بوده و در این زمینه از یکدیگر تأثیر گرفته‌‏اند. در خردنگاره‌‏های دوران صفوی و عثمانی، سازهای زه‌‏صدای مشترکی همچون چنگ، عود، تنبور و کمانچه ترسیم شده‌‏اند. همچنین استفاده از برخی دیگر از سازها منحصر به یکی از دو دولت بوده است؛ برای مثال، در خردنگاره‌‏های دولت عثمانی سازهای زه‌‏صدایی چون قپوز و شاهرود دیده می‌‏شود که در خردنگاره‌‏های دولت صفوی وجود ندارند. بر اساس ساختار این سازها و همچنین تقدم و تأخر تاریخی این تصاویر می‌توان نتیجه گرفت که عثمانی‎ها‌ در زمینه ساخت و استفاده از سازهای مذکور تاثیرپذیری بیشتری نسبت به ایرانی‌ها داشته‌اند؛ اما تحقیقات بیشتری برای حصول قطعیت این دستاورد مورد نیاز است.
 
 
 
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

A Comparative Study of Stringed Instruments in Safavid and Ottoman Paintings

نویسنده English

N Misaghi
Master of Art Research, Islamic Azad University, Science and Research Unit, Tehran - Iran
چکیده English

Safavid and Ottoman governments were contemporary to each other and had many cultural and artistic commonalities. One of these commonalities is in the field of music, which is worthy of investigation from various aspects. In this research, with descriptive-analytical, historical and comparative methods, the differences and similarities of Safavid and Ottoman music in the stringed instruments found in the paintings have been studied. Paintings, as the only visual documents, show the changes and diversity of instruments better than any other source. In the field of stringed instruments, the images of the Safavid and Ottoman eras have similarities and differences. These two periods are common in some musical instruments and have been influenced by each other. Common stringed instruments such as harp, oud, tambur and fiddle are depicted in the paintings of the Safavid and Ottoman eras. In the paintings of the Ottoman period, stringed instruments such as Qopuz and Shahroud can be seen, which are not present in the paintings of the Safavid period. Based on the structure of the instruments in the paintings as well as the historical precedence and delay of these images, it can be concluded that the influence of the Ottomans was greater than the Iranians, but more research is needed to achieve the certainty of this achievement.

کلیدواژه‌ها English

Music
stringed instruments
painting
Safavid
Ottoman
احسان اوغلو، اکمل‏الدین، دولت و جامعه در دوره عثمانی، کتاب مرجع، تهران 1397.
الداغی، آنیتا، «نگار‌‏گران ایرانی و تأثیر نسخ مصور بر هنر نگار‌‏گری عثمانی»، نشریۀ مطالعات آسیای صغیر، شمارۀ 5، خرداد 1397، ص 111 ـ 132.
اوزون چارشلی، اسماعیل حقّی، تاریخ عثمانی از فتح استانبول تا مرگ سلطان سلیمان قانونی، ترجمه وهاب ولی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران 1391.
بخت‌‏آور الهه و علی اصغر شیرازی، «نحوۀ شکل‌‏گیری مکتب عثمانی و بررسی ویژگی‌‏های آن»، فصلنامۀ تحلیلی پژوهشی نگره، شمارۀ 10، بهار 1388، ص 31 ـ 41.
براتی، بهاره و  محمد افروغ، «بازتاب نمادها و نشانه‌‏های شغلی در سنگ قبور ارامنه»، کتاب ماه هنر، شهریور 1390، شماره‌‏ 156، 76-87.
خضرایی، بابک، «جستجوی پیشینه‌‏ حضور سنتور در موسیقی ایران»، فصلنامه موسیقی ماهور، سال 16، شماره 62، زمستان 1392، ص 85-94.
ذاکر جعفری، نرگس، حیات سازها در تاریخ موسیقایی ایران، ماهور، تهران 1396.
رهبر، ایلناز، موسیقی به روایت تصاویر دوران صفوی، پایان‌‏نامۀ کارشناسی ارشد پژوهش هنر، دانشکدۀ هنر و معماری، دانشگاه تربیت مدرس، 1389.
رشیدیان،‌هما و ایلناز رهبر، «مطالعۀ تطبیقی سازهای زهی در نگاره‌‏های دوران صفوی و گورکانی»، هنرهای زیبا، هنرهای نمایشی و موسیقی، سال 25 بهار 1399 شماره 1.
سلیماننامه، مؤلف ناشناس، کتابخانۀ موزۀ توپقاپی‎سرای در استانبول، شمارۀ H. 1517، 1558م.
 فُنتُن، شارل، رساله در بیان موسیقی شرقی و مقایسۀ آن با موسیقی اروپایی، ترجمه ساسان فاطمی، فرهنگستان هنر، تهران 1385.
محافظ، آرش 1، «اوفکی، کانتمیر و موسیقی ایرانی، به بهانۀ طرح اجرا و انشار آثار آهنگسازان ایرانی دربار عثمانی»، فصلنامۀ موسیقی ماهور، شماره‌‏های 51 و 52، بهار و تابستان 1390، ص 207-235.
ـــــــــــــ 2، «گذری بر جنبه‌‏های تاریخی و نظام فنی سنت موسیقی هنری ترکی ـ عثمانی در گفتگو با فکرت کاراکایا»، فصلنامۀ موسیقی ماهور، سال 14، شمارۀ 56، تابستان 1391، ص 145ـ176.
میثمی، سیدحسین، موسیقی عصر صفوی، مؤسسه تالیف ترجمه و نشر آثار هنری متن، ‌تهران 1399.
Karakaya, Fikret, “Kanun”, Türkiye Diyanet Vakfi İslam Ansiklopedisi (TDV), c. 24, Ankara 2001, s. 327-328.
Karakaya, Fikret, “Santur”, Türkiye Diyanet Vakfi İslam Ansiklopedisi (TDV), c. 36, Ankara 2009, s. 107-109.
Mahir, F. Banu 1, “Minyatür”; Türkiye Diyanet Vakfi İslam Ansiklopedisi (TDV), c. 30, Ankara 2005, s. 118-123.
Mahir, F. Banu, Osmanlı Minyatür Sanatı, İstanbul 2005.
Öztuna, Yılmaz, Büyük Türk Musikisi Ansiklopedisi, Ankara 1990.
Vehbi, Seyyid, Sur-Name; Sultan Ahmed’in Düğün Kitabı, İstanbul 2021.
Yener, Serhat, “Osmanlı Dönemi Minyatürlerinde Enstrüman Figürleri Üzerine Bir İnceleme”, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, No: 16, 2012, s. 169-186.
 
دوره 23، شماره 3 - شماره پیاپی 91
نامه فرهنگستان (آسیای صغیر)
مرداد و شهریور 1403
صفحه 141-158

  • تاریخ دریافت 15 مرداد 1400
  • تاریخ بازنگری 20 مرداد 1400
  • تاریخ پذیرش 30 دی 1400