نامه فرهنگستان

نامه فرهنگستان

تدقیقات ابن کمال پاشا (873-940ق) در زبان و شعر فارسی براساس رساله های یاییه و قافیه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
پژوهشگر فرهنگستان زبان و ادب فارسی، تهران ـ ایران
چکیده
کمال پاشازاده در زمرۀ دانشمندان و ادبایی است که در تعامل و پیوند زبانی و ادبی بین دو قلمرو ایران و عثمانی نقش بزرگی داشته است. در این تحقیق که به روش اسنادی ـ تحلیلی انجام شده، بر دو اثر دیده‎نشدۀ ابن ‌کمال پاشا ـ چه در ایران چه در آناتولی یا دیگر قلمروها ـ تمرکز شده است. وی به جهت پرداختن به قواعد زبان و ظرایف واژگان و شعر فارسی پیشگام و سرشناس است. این دو اثر، رسالۀ یاییه (در انواع یاء فارسی) و رسالۀ قافیه (در علم قافیه)، به صورت نسخه خطی و به زبان ترکی عثمانی و مشتمل بر آرا و نکات شایان تأملی در باب قوافی، معانی و کاربردهای سازه‎های فارسی است که با رویکردی تطبیقی بین زبان‌های سه‎گانه (فارسی، ‌ترکی، ‌عربی) بیان شده‌است. آرای ابن ‎کمال دربارۀ انواع یاء فارسی و معانی آن تفاوت‎ها و تشابه‌هایی با آرای معاصرانش دارد. وی  دربارۀ یاء فارسی به انواعی چون یاء تعلیق، مآل، نفی و افراد قائل بوده و با استدلال‎های زبانی و منطقی وجود یاء در معانی مصدری و تمنایی را رد کرده است. همچنین در باب قافیه و تعاریف اصطلاحات مربوط به آن، مثل حرف روی یا انواع و عیوب آن، به شیوه‎ای تطبیقی برخی آراء قدما و به‎ویژه رسالۀ قافیۀ جامی را نقد کرده است.
 
 
 
 
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Investigations of Ibn Kamal Pasha (873-940 AH) in Persian Language and Poetry based on the Treatises of Yaiyeh and Qafiyeh.

نویسنده English

S.Z Behrouz
Researcher at the Academy of Persian Language and Literature, Tehran, Iran
چکیده English

Kamal Pashazadeh is among the scholars and writers who played a great role in the linguistic and literary interaction between the two territories of Iran and the Ottoman Empire. In this research, which was done using the documentary-analytical method, the focus is on two unseen works of Ibn Kamal Pasha - whether in Iran, Anatolia or other territories. He is a pioneer and well-known for dealing with the rules of the language and subtleties of Persian vocabulary and poetry. These two works, Resaleh-ye Yaiyeh (on the types of Persian “ya”) and Resaleh-ye Qafiyeh (on the science of rhyme), are in manuscript form and in the Ottoman Turkish language, and contain opinions and points worthy of reflection on rhymes, meanings and applications of Persian structures. which is expressed with a comparative approach between three languages (Persian, Turkish, Arabic). Ibn Kamal's opinions about the types of Persian “ya” and its meanings have differences and similarities with the opinions of his contemporaries. About Persian “ya”, he considered the types such as suspension “ya”, possesion, negation, and individuals, and with linguistic and logical arguments, he rejected the existence of “ya” in infinitive and aspirational meanings. Also, regarding rhyme and the definitions of terms related to it, such as letter or its types and defects, in a comparative way, he has criticized some old opinions, especially Jami's Resaleh-ye Qafiyeh.

کلیدواژه‌ها English

Ibn Kamal Pasha
Kamal Pashazadeh
Resaleh-ye Yaiyeh
Resaleh-ye Qafiyeh
Iranian and Ottoman language connection
ابن‎الرسول، سید محمدرضا و سمیرا رکنی‎زاده، «قدیم‌ترین دستور زبان فارسی به زبان عربی»، آیینۀ میراث، شمارۀ 47، 1389، ص 38-59.
ابن‎الرسول، سیدمحمدرضا و محمد رحیمی خویگانی، «انواع «ی» در زبان فارسی امروز»، مجلۀ فنون ادبی، دورۀ 6، شماره 2، پیاپی 2، 1393، ص 49-58.
ابن ‌کمال پاشا 1، رسالۀ قافیه، کتابخانۀ شهید علی پاشا به شمارۀ 2681، 926ق.
ابن‎ کمال پاشا 2، رسالۀ یاییه، نسخۀ کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران (به شمارۀ 3866)، 986ق.
ابن‎ کمال پاشا 3، «برتری زبان پارسی بر دیگر زبان‌ها»، ترجمۀ پرویز اذکایی، وحید، شمارۀ 66، 1348، ص 494-502.
، منسوب به ابوطاهر طرسوسی، به کوشش حسین اسماعیلی، چاپ اول، معین، قطره و انجمن ایران‌شناسی فرانسه در ایران، تهران1380.
احمدی گیوی، حسن و حسن انوری، دستور زبان فارسی، فاطمی، تهران1363.
ﺑﺮوﻛﻠﻤﺎن، کارل، تاریخ الادب العربی، القسم اﻟﺘﺎﺳﻊ: العصراﻟﻌﺜﻤﺎﻧﻲ، اﻻﺷﺮاف علی الترجمۀ اﻟﻌﺮﺑﻴﺔ: محمود فهمی ﺣﺠﺎزی ﻓﻬﻤﻲ التعاون مع عمر صابر ﻋﺒﺪاﻟﺠﻠﻴﻞ، قاهره1995م.
جامی، نورالدین عبدالرحمان بن احمد، بهارستان و رسایل جامی، به تصحیح اعلاخان افصح‌زاد، میراث مکتوب با همکاری مرکز مطالعاتی ایران، تهران 1379.
ــــــــــــــ، رساله عروض و قافیه، وبگاه: https://nosakh.sellfile.ir/prod-338116
حرب، محمد، العثمانیون فی التاریخ والحضاره، دارالقلم، دمشق 1989م.
خواجه نصیر طوسی، محمدبن محمد،‌ معیارالاشعار (در علم عروض و قافیه)، تصحیح محمد فشارکی،‌ مرکز پژوهشی میراث مکتوب، تهران 1389.
دﻫﺨﺪا، علی اﻛﺒﺮ، ﻟﻐﺘﻨﺎﻣﻪ، مؤسسۀ لغتنامه دهخدا، تهران 1372.
الرشید، ناصربن سعد، رسائل ابن کمال پاشا اللغویه، کتابالشهر (26)، النادی الادبی، الریاض1980م/1401ق.
رضایی، والی، «مصدر، اسم مصدر و حاصل مصدر از دیدگاه سرنمون رده‌شناختی»، نشریه پژوهش‌های زبانشناسی، دوره 8، شماره 1 - شماره پیاپی 14، بهار و تابستان 1395، ص 1-16.
زرﻛﻠﻲ، خیرالدین، اﻷﻋﻼم: قاموس تراجم لأشهر الرجال و تانساء من العرب واﻟﻤﺴـﺘﻌﺮﺑﻦ واﻟﻤﺴﺘﺸﺮﻗ، چ 16، ﺑﻴﺮوت 2005م.
صادقی، علی اشرف 1، «تحول پسوند حاصل مصدر از پهلوی به فارسی»، مجله زبانشناسی، سال 7، 1396، ش 1، ص 88-81.
صادقی، علی اشرف 2، «پسوندهای تحبیبی فارسی در دورۀ اسلامی (۳)»، فرهنگ‌نویسی، 1398، ش 15، ‌ص 8-15.
صادقی، علی‌اشرف و سیده ‎زیبا بهروز، «نقد و بررسی دقایق‌الحقایق: فرهنگ تخصصی فارسی ـ ترکی از کمال پاشازاده (873-940ق)»، سومین همایش بین المللی پیوندهای زبانی و ادبی ایران و ترکیه، 1400، ص 207-230.
صبایی، خیرالدین، عوامل فرس، کتابخانۀ منیسا، 45 Hk 5297.4، (پیش از 918-934).
ﻛﺤﺎﻟﻪ، عمررضا، معجم اﻟﻤﺆلفین: تراجم مصنف الکتب اﻟﻌﺮﺑ، دﻣﺸﻖ1957م/1376ق.
معین، محمد، اسم جنس و معرفه و نکره، امیرکبیر، تهران 1363.
میرحسینی، مژگان، نقد و تصحیح نگارستان بی‌مانند اثر ابنکمالپاشا، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه یزد 1385.
گنجوی، خسرو و شیرین، به کوشش بهروز ثروتیان، چاپ اول، توس، تهران 1366.
هفت‌لشکر (طومار جامع نقالان) از کیومرث تا بهمن، به کوشش مهدی مداینی و مهران افشاری، چاپ اول، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران 1377.
یلمه‌ها، احمدرضا، «نگاهی به نگارستان ابن‌کمال پاشا اثری ناشناخته به تقلید از گلستان سعدی»، فصلنامه علمی-پژوهشی زبان و ادب فارسی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد سنندج، سال سوم، شماره ۸، 1390، ص ۱۵۵ - ۱۶۸.
Atsız, Nihal, “Kemal Paşaoğlu’nun Eserleri”, Şarkiyat Mecmuası, VI, İstanbul, 1966, s. 71- 112.
Çelebi, İlyas, “Kemalpaşazade”, C. 25. İstanbul: DV Yay, 2002, 244-245.
Çetinkaya, Gökhan, Anadolu Sahasında Yazılmış Farsça Dil Bilgisi Kitapları, Doktora Tezi, Ankara, Kirikkale Universitesi, 2021.
Çiçekler, Mustafa, Kemal Paşazade ve Nigâristanı. Doktora Tezi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, 1994.
Dalkiran, Sayin, Divan, İbn Kemal. İstanbul: Yeni Zamanlar Dağıtım, 1995.
Demirel, Mustafa (hzl.), Kemal Paşazâde, Yusuf u Züleyha. Ankara: KTB Yay, 1983.
Hatipler, Mustafa, One Person Library from Law and Morality to Social Policy: Muallimi-i Evvel İbni Kemâlpaşazâde, Trakya University, Journal of Balkan Libraries Union, Vol. 8, No 1., 2021, pp. 14-22.
Kaya, Mahmut, “İbn Kemalin Düşünce Tarihimizdeki Yeri ve Varlık Anlayışı”. Sosyoloji Dergisi, 1989, III/1, 223-229.
Öz, Yusuf, Tarih Boyunca Farsça-Türkçe Sözlükler, TDK Yayınları, Ankara, 2010.
Saraç1, M. A. Yekta, Kemal Paşa-zade'nın Edebi Kişiliği ve Şürlerinin İncelemesi (Basılmamış Yüksek Lisans Tezi). İst. Üniv. Sos. Bil. Ens. Edebiyat Fak. İst, 1980.
Saraç2, M. A. Yekta, Şeyhulislam Kemal Paşa-zade, Hayati, Şahsiyati, Eserleri ve Bazi Şiirleri, Resale Basin Yayin, LTD, Istanbul, 1995.
Saraç3, M. A. Yekta, İbn Kemâl, Kemâlpaşa-zâde (d.?/1469 - ö.?/1534), Osmanlı şeyhülislamı, bilim adamı, divan şairi (Divan/Yazılı Edebiyat/16.Yüzyıl/Anadolu-Osmanlı-Türkiye), Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, 2015,https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/ibn-kemal%20/hatifi-hatifi-celebi
Turan, Şerafettin, “Kemalpaşazâde (Ö. 940/1534) Osmanlı şeyhülislâmı ve tarihçisi. İbni Kemalpaşazâde,” TDV İslâm Ansiklopedisi, 2002, Cilt: 25, ss, 238-240.
 
 
 
 
 
 
 
 
دوره 23، شماره 3 - شماره پیاپی 91
نامه فرهنگستان (آسیای صغیر)
مرداد و شهریور 1403
صفحه 159-178

  • تاریخ دریافت 20 اسفند 1400
  • تاریخ بازنگری 28 اسفند 1400
  • تاریخ پذیرش 18 تیر 1401