نامه فرهنگستان

نامه فرهنگستان

دربارۀ شماری از واژه‌های فارسی و ترکی تفسیر سورآبادی (در نسخه قونیه)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ ادبیات و زبانهای خارجی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران
2 دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ ادبیات و زبان‌های خارجی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران
چکیده
کهن‌ترین ترجمه‌ها و تفسیرهای بازمانده از قرآن کریم به فارسی مربوط به اوایل سدۀ چهارم هجری است. مؤلفان، مترجمان و کاتبان این متون، برای پرهیز از گمراه کردن خواننده، سعی کردند با دقت و امانت‌داری وسواس‌گونه، با بیانی ساده و فصیح و به‌دور از هرنوع کژتابی زبانی، به ترجمه و استنساخ قرآن بپردازند. همین موضوع سبب شده است این متون از لحاظ تحقیق در پیشینۀ زبان فارسی جایگاه ارزشمندی بیابند. جنبه‌ای از اهمیت این کتاب‌ها، کاربرد لغات و ترکیبات نادر فارسی است، ضمن آنکه ردپای لهجة مفـسر یا مترجم یا کاتب در این متون دیده می‌شود. تفسیر سورآبادی (/ ) معروف به تفسیرالتفاسیر ازجملۀ این متون است که در حدود ۴70-۴80ق تألیف شده و مؤلف آن ابوبکر عتیق نیشابوری، معروف به‌سورآبادی است. از این تفسیر نسخه‌های فراوانی در کتابخانه‌های ایران و کشورهای دیگر وجود دارد که دست‌نویس قونیه، به کتابت محمودبن عیسی بن عمر قونی قلمدار‌ ـ با تاریخ اولین جلد آن 22 صفر 723 و آخری 21 صفر 72۵ ـ یکی از آنهاست. این دست‌نویس کامل‌ترین نسخۀ شناخته‌شدة تفسیر سورآبادی است. بعضی از واژه‌های به‌کاررفته در این نسخه در کهن‌ترین شکل‌شان استعمال شده‌اند و جالب آنکه در کنار واژه‌های فارسی، لغات ترکی نیز به‌چشم می‌خورد. در این نوشتار به‌بررسی شماری از لغات و ترکیبات کهن فارسی و نیز واژه‌های ترکی به‌کاررفته در آن ـ نسخۀ قونیه (اعراف تا مریم) ـ پرداخته‌ایم. به‌نظر می‌رسد کاتب ترک‌زبان این دست‌نویس مواردی از لهجۀ خود را وارد این متن کرده‌است.
 
 
 
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

About a Number of Persian and Turkish Words in Tafsir-e Surabadi (in the Konya version)

نویسندگان English

A.S Haji Seyyed Aghaei 1
M. H Hassanzadeh Nayyeri 2
1 PhD student of Persian language and literature, Faculty of Literature and Foreign Languages, Allameh Tabatabai University, Tehran, Iran
2 PhD student of Persian language and literature, Faculty of Literature and Foreign Languages, Allameh Tabatabai University, Tehran, Iran
چکیده English

The oldest surviving translations and interpretations of the Holy Quran into Persian date back to the beginning of the 4th century AH. In order to avoid misleading the reader, the authors, translators and writers of these texts tried to translate and copy the Quran with obsessive accuracyand reliability, with simple and eloquent expression and away from any kind of linguistic distortions. This issue has caused these texts to find a valuable place in the history of Persian language in terms of research. An aspect of the importance of these books is the use of rare Persian words and combinations, while traces of commentator’s or translator’s or scrib’s accent can be seen in these texts. Tafsir-e Surabadi (/Surabani) known as Tafsir al-Tafasir is one of these texts which was compiled around 470-480AH and its author is Abubakr Atiq Nishbouri, known as Surabadi. There are many copies of this commentary in the libraries of Iran and other countries, of which the Konya manuscript, written by Mahmoud ibn isa ibn Omar Quni Qalmdar, with the date of first volume on 22Safar 725, is one of them. This manuscript is the most complete known version of Tafsir-e Surabadi. Some of the words used in this version are used in their oldest form and it is interesting that Turkish words are also seen in addition to Persian words. In this article we have examined a number of old Persian words and combinations, as well as Turkish words used in it- the Konya version (Araf or maryam). It seems that The Turkish scribe of this manuscript has included some of his dialect  in this text.

کلیدواژه‌ها English

Tafsir-e Surabadi. Abubakr Atiq Nishbouri
Rare Persian words
Turkish words
Konya version
ابوالفتوح رازی، روض الجنان وروح الجَنان فی تفسیرالقرآن معروف به تفسیرابوالفتوح، به ‌کوشش محمدجعفریاحقی و محمدمهدی ناصح، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، مشهد 13۶۵-137۵.
اکبری شالچی، امیر حسین، فرهنگ گویشی خراسان بزرگ، چاپ اول، نشر مرکز، تهران 1370.
بایراق، دایره المعارف برخط ترکمن،  https://www.bayragh.ir
بخشی از تفسیری کهن به پارسی، به تصحیح سیدمرتضی آیت ‌الله‌زاده شیرازی، چاپ اوّل، نشر قبله (با همکاری دفتر نشر میراث مکتوب)، تهران 137۵.
تاج الاسامی (تهذیب‌الاسماء)، به تصحیح علی اوسط ابراهیمی، مرکز نشر دانشگاهی، چاپ اول، تهران 13۶7.
ترجمة قرآن موزة پارس، به کوشش علی رواقی، بنیاد فرهنگ ایران، تهران 2۵3۵ (= 13۵۵).
ترجمه و قصه‌های قرآن، به اهتمام یحیی مهدوی و مهدی بیانی، دانشگاه تهران، تهران 1338.
تفسیری بر عشری از قرآن مجید؛ به تصحیح جلال متینی، انتشارات بنیاد فرهنگ ایران، تهران 13۵2.
تفسیر شنقشی، به اهتمام محمد‌جعفر یاحقی، بنیاد فرهنگ ایران، تهران 2۵3۵ (= 13۵۵).
تفسیر قرآن پاک، به اهتمام علی رواقی، بنیاد فرهنگ ایران، تهران 13۴9.
تفسیر قرآن مجید (مشهور به کیمبریج)، به اهتمام جلال متینی، بنیاد فرهنگ ایران، تهران 13۴9.
پیکرۀ جامع فرهنگستان زبان وادب فارسی،  https://dadegan.apll.ir
حاجی سید آقایی، زهراسادات، «فرهنگ لغات تفسیر سورآبادی و ویژگیهای زبانی آن در جلد یک، براساس متن چاپی علی‌اکبر سعیدی سیرجانی و نسخۀ قونیه»، به راهنمایی علی‌اشرف صادقی، کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات، شهریور 1398.
حسن‌دوست، محمّد، فرهنگ ریشه‌شناختی زبان فارسی، فرهنگستان زبان و ادب فارسی، تهران 139۵.
حیدرپور، ندا و علی صفری‌آق‌قلعه، «واژه‌های فارسی در دست‌نویسی مشکول از تفسیر سورآبادی»، آینۀ میراث، دوره 1۵، ش 2، شمارۀ پیاپی ۶1، اسفند 139۶، ص 100-73.
دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ دوم از دورة جدید، تهران1377.
دیکشنری آنلاین ترکی استانبولی «بیاموز»،  https://dic.b-amooz.com/tr/dictionary
رازی، شمس‌الدین محمد بن قیس، المعجم فی معاییر اشعار العجم، به تصحیح محمدتقی مدرس رضوی، دانشگاه تهران، تهران 133۵.
زمخشری خوارزمی 1، ابوالقاسم محمود بن عمر، مقدمةالادب، تصحیح وتزشتاین، لایپزیک18۴3، چاپ افست با مقدمۀ دکتر مهدی محقق، انتشارات دانشگاه تهران و دانشگاه مک گیل کانادا، تهران 138۶.
ـــــــــــــ 2، نسخۀ 302۶، کتابخانۀ مجلس شورای ملی.
زوزنی، ابوعبدالله حسین بن احمد، کتاب المصادر، به اهتمام تقی بینش، چاپ دوم، نشر البرز، تهران137۴.
سعادت، یوسف، «ریشه‌شناسی ادات پرسشی آیا: دستوری شدن یک صیغۀ فعلی»، فرهنگ‌نویسی، جلد پانزدهم، ش1۵، اسفند 1398، ص 117- 13۴.
سورآبادی، ابوبکر عتیق نیشابوری 1، تفسیر سورآبادی، نسخۀ خطی کتابخانۀ قونیه (میکروفیلم آن بشماره‌های 3۶0۴، 3۶0۵، 3۶0۶، 3۶07 در دانشگاه تهران محفوظ است).
ـــــــــــ ، تفسیر سورآبادی، به کوشش علی‌اکبر سعیدی سیرجانی، فرهنگ نشر نو، تهران 1380- 1381.
ـــــــــــ 3، تفسیر سورآبادی، نسخۀ خطی کتابخانۀ لایدن؛
ـــــــــــ ۴، تفسیر سورآبادی، نسخۀ خطی کتابخانۀ پیرهدایی؛
صباغیان، محمدجاوید، فرهنگ ترجمه و قصه‌های قرآن، موسسۀ چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی، مشهد 13۶8.
عالی عباس آباد، یوسف، «ویژگی‌ها و ارزش‌های تفسیر سورآبادی»، صحیفه مبین، شماره ۴9، بهار و تابستان 1390، ص 180-1۶۵.
غلامرضایی، محمد و اکرم السادات حاجی سیدآقایی، «نثر شیو‌ای فارسی در خدمت قرآن»، کتاب ماه ادبیات، سال اول، ش ۵، شهریور138۶، ص7۴-100.
فرهنگ جامع زبان فارسی، زیر نظر علی‌اشرف صادقی، جلد 1، فرهنگستان زبان و ادب فارسی، تهران 1392.
فرهنگ لغات قرآن خطی آستان قدس رضوی شمارة ۴، به کوشش دکتر احمدعلی رجائی بخارائی، تهران، مؤسسة مطالعات و تحقیقات فرهنگی، تهران 13۶3 .
فرهنگنامة قرآنی؛ تدوین گروه فرهنگ و ادب بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی (با نظارت محمدجعفر یاحقی)، چاپ دوم، بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، مشهد 1377.
القرآن الکریم ترجمۀ ابوبکر عتیق نیشابوری (سورآبادی)، به کوشش محمد مهیار، کلیدر، تهران 138۴.
قریب، بدرالزمان، فرهنگ سغدی (فارسی- انگلیسی)، چاپ اول، فرهنگان، تهران 137۴ [ SOGDIAN DICTIONARY]
قصص قرآن مجید (برگرفته از تفسیر ابوبکر عتیق نیشابوری)، به اهتمام یحیی مهدوی، چاپ چهارم، خوارزمی، تهران1392.
کاشغری، مسعود، دیوان لغات الترک، ترجمۀ سیدمحمد دبیرسیاقی، چاپ اول، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران137۵.
کرمینی، علی بن محمد، تکملة الاصناف، به کوشش علی رواقی، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، تهران 138۵.
مایل هروی، نجیب، «پسوندی نام‌آواساز در گونه‌های فارسی خراسانی»، نامه فرهنگستان، سال 1، 1374، ش 2، ص ۶8-73.
محتشم، حسن، فرهنگنامه بومی سبزوار، چاپ اول، دانشگاه آزاد اسلامی – واحد سبزوار، سبزوار137۵.
مکنزی، دیوید نیل، فرهنگ کوچک زبان پهلوی، ترجمة مهشید میرفخرایی، پژوهشگاه علوم انسانی، تهران 1383.
میبدی، ابوالفضل رشیدالدّین، کشف الاسرار و عدة الابرار، به اهتمام علی اصغر حکمت، تهران، دانشگاه تهران، تهران1339.
نصرالله منشی، ابوالمعالی، ترجمۀ کلیله و دمنه، به تصحیح مجتبی مینوی، چاپ سیزدهم، امیرکبیر، تهران137۴.
نیشابوری، مُعین‏الدّین محمّدبن محمود، تفسیر بصائر یمینی، به کوشش علی رواقی، میراث مکتوب، چاپ اول، تهران، 1398.
Kanar, Mehmet, Kanar Türkçe Farsça Sözlük , 3. Baski, Say, ,İstanbul 2017.
İlgürel, Mücteba, “Yeniçeriler”, İslam Ansiklopedisi, C. 13, Milli ve Eğitim Basimevi, İstanbul, 1986.
 
 
دوره 23، شماره 3 - شماره پیاپی 91
نامه فرهنگستان (آسیای صغیر)
مرداد و شهریور 1403
صفحه 179-199

  • تاریخ دریافت 08 آذر 1401
  • تاریخ بازنگری 16 آذر 1401
  • تاریخ پذیرش 05 بهمن 1401