نامه فرهنگستان

نامه فرهنگستان

معناپردازی در پس حوادث جنگ (بازخوانی رمزگان در رمان سفر به گرای 270 درجه با رویکرد ساخت‌شکنی)

نوع مقاله : علمی ـ ترویجی

نویسندگان
1 استادیار زبان و ادبیّات فارسی نویسندۀ مسئول، دانشگاه سمنان، سمنان، ایران
2 دانش‌آموختۀ دکتری زبان و ادبیّات فارسی، دانشگاه سمنان، سمنان، ایران
چکیده
در رویکرد ساخت‌شکنی، معنا، از کشاکش تقابل‌بنیادِ دال‌های حاضر و غایب متن، ماهیّتی چندوجهی و دیگرگون و گاه متضاد به خود می‌گیرد و عرصۀ متن، با رهایی از تمرکز بر معنایی خاص، به‌روی خوانش‌هایی تازه گشوده‌ می‌گردد. در رمان سفر به گرای 270 درجه، تلخی‌ها و ناکامی‌های دفاع مقدّس در فضایی واقع‌گرایانه با دیگر لایه‌های جنگ پیوند خورده‌‌است؛ روندی که برخی منتقدان، با نسبت‌دادن مؤلّفه‌های ناتورالیستی به آن، معتقدند تأکید بر صحنه‌های مرگ و خشونت و فقر و ... نویسنده را از طرح دیگر مفاهیم مرتبط با دفاع مقدّس غافل ساخته. جستار حاضر خوانشی است متفاوت، با وام‌گیریِ مؤلّفه‌های رویکرد ساخت‌شکنی در نشانه‌شناسی و کاربرد روش توصیفی₋‌تحلیلی، در پاسخ به اینکه مهم‌ترین اجزای رمزگانی و عوامل کنشگر در پردازش معنا در گوشه ‌و کنار رمان کدام‌اند؛ ترکیب اجزاء و عوامل یادشده چه حاصلی با خود دارند یا به چه سرانجامی می‌رسند؟ در بررسی متن، به حضور فعّال سه گروه رمزگان ــ«رمزگان فرهنگی‌ـ ‌اجتماعی» (خانواده، شگردها، خرده‌فرهنگ‌ها، اسامی)؛ «رمزگان مرتبط با جنگ» (عام، ویژه، لایه‌های خشن، لایه‌های افتخارآمیز)؛ و «رمزگان فنّی» (نمادها، جملات کوتاه، واژگان خاص، تیپ‌ها)ــ اشاره شد. در نهایت، با طرد ذهنیّت‌های ناتورالیستی، از هویّت‌سازی و معناپردازی و سبک‌آفرینی به‌مثابۀ سه دستاورد مهمّ مفصل‌بندی اجزای رمان یاد شد. بنابراین، رمان، با دارابودن مجموعه‌ای از کنشگران، می‌تواند متنی پویا و متنوّع در حوزۀ دفاع مقدّس به شمار آید.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Semantic Processing Around the Events of the Iran-Iraq War: Rereading Codes in the Novel Journey to Heading 270 Degrees with a Deconstructive Approach

نویسندگان English

ghasem namdar 1
yadollah shokry 2
1 Assistant Professor of Persian Language and Literature, responsible writer, Semnan University, Semnan, Iran
2 PhD candidate in Persian language and literature, Semnan University, Semnan, Iran
چکیده English

In deconstructive approach, meaning takes a multi-dimensional transformed and sometimes contradictory nature, due to contradictory conflicts between present and absent signifiers within the text. The text forum becomes open to new readings as a cause of getting rid of focusing on a particular meaning. In journey to Heading 270 Degrees bitterness and failures of the holy defense are linked into other substrates in a realistic setting, a process to which some critics attributing realistic components, believe that emphasizing on scenes of death, violation, poverty, etc., made the writer ignore the concepts and values of the holy defense. The present research is a different reading via borrowing the components of deconstructive approach in sign recognition and use of descriptive-analytic method to answer the question that what are the most significant codified components and acting agents in meaning processing all over the novel, what is the result or product of combining the foresaid components and agents? In exploring the text, the active presence of three sets of codes is mentioned, Socio-cultural codes (families, tricks, sub-cultures, names), war-related codes (generals, specials, harsh substrates, honorable substrates), and technical codes (symbols, short sentences, special words, types). Finally, identity-building, semantics, and style-creation have been mentioned as three important achievements in articulating the components of the novel, by rejecting naturalistic mentalities. Therefore, the novel, regarding its sets of actors, can be considered as a dynamic and diverse text in the field of holy defense.

کلیدواژه‌ها English

Holy Defense Novel
Journey to Heading 270 Degrees
Ahmad Dehghan
Deconstruction
text and meaning
Semiotics
آشوری، داریوش، تعریف‌ها و مفهوم فرهنگ، مرکز اسناد فرهنگی آسیا، تهران 1357.
آهی، محمّد و محمّد طاهری، «نقد و تحلیل نظریّۀ ساخت‌شکنی دریدا در فهم متون»، نقد و نظر، دورۀ بیست‌وچهارم، ش 1 (پیاپی 93)، بهار 1398، ص 127-149.
احمدی، بابک، ساختار و تأویل متن، نشر مرکز، چاپ نهم، تهران 1386.
اخوّت، احمد، دستور زبان داستان، فردا، چاپ دوم، اصفهان 1371.
اسدی مافی، زهرا و دیگران، «تحلیل عنصر درون‌مایه در پنج اثر دفاع مقدّس با تکیه بر مؤلّفه‌های پایداری»، فنون ادبی، سال دوازدهم، ش 1 (پیاپی 30)، بهار 1399، ص 65-84.
امامی، نصراللّه، ساخت‌شکنی در فرایند تحلیل ادبی، رسش، اهواز 1382.
انوشه، حسن، دانشنامۀ ادب فارسی، ج 2، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، تهران 1381.
ایگلتون، تری، پیش‌درآمدی بر نظریّۀ ادبی، ترجمۀ عبّاس مخبر، نشر مرکز، چاپ پنجم، تهران 1388.
پارسی‌نژاد، کامران، جنگی داشتیم داستانی داشتیم (تحلیل و بررسی چهارده عنوان کتاب داستان نشر صریر)، صریر، تهران 1384.
تسلیمی، علی، نقد ادبی (نظریّه‌های ادبی و کاربرد آن‌ها در ادبیّات فارسی)، کتاب آمه، چاپ دوم، تهران 1390.
چندلر، دانیل، مبانی نشانه‌شناسی، ترجمۀ مهدی پارسا، شرکت انتشارات سورۀ مهر، چاپ ششم، تهران 1397.
حاجیانی، ابراهیم، «تحلیل جامعه‌شناختی هویّت ملّی در ایران و طرح چند فرضیّه»، مطالعات ملّی، سال دوم، ش 5، پاییز 1379، ص 193-228.
حقیقت، سیّدصادق، روش‌شناسی علوم سیاسی، دانشگاه مفید، قم 1385.
حنیف، محمّد، کند‌و‌کاوی پیرامون ادبیّات داستانی جنگ و دفاع مقدّس، بنیاد حفظ آثار و ارزش‌های دفاع مقدّس؛ صریر، تهران 1388.
خادمی کولایی، مهدی و نسیم حسن‌پور ایلالی، «بررسی جلوه‌های ناتورالیسم در ادبیّات داستانی جنگ» (موردپژوهی: احمد دهقان)، نشریّۀ ادبیّات پایداری، سال دهم، ش 18، بهار و تابستان 1397، ص 121-148.
دهقان (1)، احمد، سفر به گرای270 درجه، صریر، چاپ ششم، تهران 1387.
ــــــــ (2)، «من صاحب‌خانۀ ادبیّات جنگ هستم، آن‌ها مستأجرند»، خبرگزاری تسنیم، سوم آذر 1394
https://www.tasnimnews.com/fa/news/1394/09/03/924558/
دهقانیان، جواد، «بازخوانی داستان "شیر و گاو" کلیله و دمنه براساس نظریّۀ ساخت‌شکنی»، پژوهش‌های ادبی، سال هشتم، ش 31 و32، بهار و تابستان 1390، ص 97-116.
رضایی دشت‌ارژنه، محمود، «نقد و بررسی داستان فرود سیاوش براساس رویکرد ساخت‌شکنی»، شعرپژوهی (بوستان ادب)، سال پنجم، ش 2 (پیاپی 16)، تابستان 1392، ص 39-60.
ریکور، پل، زندگی در دنیای متن (شش گفت‌وگو، یک بحث)، ترجمۀ بابک احمدی، نشر مرکز، چاپ هشتم (ویراست سوم)، تهران 1394.
ساسانی (1)، فرهاد، معناکاوی (به‌سوی نشانه‌شناسی اجتماعی)، علم، تهران 1389.
ــــــــ (2)، «نشانه‌شناسی جنگ» (بررسی ساز‌و‌کار معناپردازی در متن‌های کلامی و غیر کلامی جنگ)، در نام‌آورد (ج 2: بیست مقاله و گفتاورد دربارۀ مطالعات نشانه‌شناختی جنگ/ دفاع مقدّس)، به‌کوشش علیرضا کمری، 1390، ص 195-212.
سجودی (1)، فرزان، «دلالت: از سوسور تا دریدا»، در مقالات هم‌اندیشی‌‌های بارت و دریدا، به‌کوشش امیرعلی نجومیان، فرهنگستان هنر جمهوری اسلامی ایران، تهران 1386، ص 195-212.
ــــــــ (2)، نشانه‌شناسی: نظریّه و عمل (مجموعه‌مقالات)، علم، چاپ سوم، تهران 1398.
سلدن، رامان، راهنمای نظریّۀ ادبی معاصر، ترجمۀ عبّاس مخبر، طرح نو، تهران 1372.
سمیعی گیلانی، احمد، «مبانی سبک‌شناسی شعر»، ادب‌پژوهی، دورۀ اوّل، ش 2 (پیاپی 2)، تابستان 1386، ص 49-76.
سنگری، محمّدرضا، ادبیّات دفاع مقدّس (مباحث نظری و شناخت اجمالی گونه‌های ادبی)، بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدّس، تهران 1389.
شایگان‌فر، حمیدرضا، نقد ادبی (معرّفی مکاتب نقد؛ همراه با نقد و تحلیل متونی از ادب فارسی)، دستان، چاپ سوم، تهران 1386.
شعیری، حمیدرضا، تجزیه و تحلیل نشانه‌ـ‌معناشناختی گفتمان، سمت، چاپ ششم، تهران 1396.
شفیعی‌ کدکنی، محمّدرضا، رستاخیز کلمات (درس‌گفتارهایی دربارۀ نظریّۀ ادبی صورت‌گرایان روس)، سخن، تهران 1391.
شمشیرگرها، محبوبه، «ویژگی‌های گونۀ زبانی خرده‌فرهنگ جبهه»، فرهنگ و ادبیّات عامّه، سال سوم، ش 6، پاییز و زمستان 1394، ص 155-182.
شمیسا، سیروس، نقد ادبی، میترا، چاپ دوم، تهران 1386.
صادقی، لیلا، نشانه‌شناسی و نقد ادبیّات داستانی معاصر )مجموعه‌مقالات: نقد و بررسی آثار ابراهیم گلستان و جلال آل احمد)، سخن، تهران 1392.
صفا، ذبیح‌اللّه، حماسه‌سرایی در ایران از قدیمی‌ترین عهد تاریخی تا قرن چهاردهم هجری، امیرکبیر، تهران 1363. صفوی، کورش، درآمدی بر معنی‌شناسی، شرکت انتشارات سورۀ مهر، چاپ دوم، تهران 1383.
عظیمی‌فرد، فاطمه، فرهنگ توصیفی نشانه‌شناسی، علمی، تهران 1392.
عمید، حسن، فرهنگ فارسی عمید (ش‍ام‍ل‌ واژه‌ه‍ای‌ ف‍ارس‍ی‌ و ل‍غ‍ات‌ ع‍رب‍ی‌ م‍ص‍طل‍ح‌ در زبان‌ ف‍ارس‍ی)، امیرکبیر، چاپ پنجم، تهران 1375.
قیطوری، عامر، «ساخت‌شکنی به‌عنوان گزاره‌ای مثبت»، کتاب ماه ادبیّات و فلسفه، ش 75 و 76، دی و بهمن 1382، ص 92-99.
کوثری، مسعود، «بازنمایی جنگ در روایت فتح»، در نام‌آورد (ج 2: بیست مقاله و گفتاورد دربارۀ نشانه‌شناختی جنگ/ دفاع مقدّس)، به‌کوشش علیرضا کمری، 1390، ص 323-349.
گیرو، پی‌یر، نشانه‌شناسی، ترجمۀ محمّد نبوی، آگه، تهران 1380.
لچت، جان، پنجاه متفکّر بزرگ معاصر (از ساختارگرایی تا پساانسان‌گرایی)، ترجمۀ محسن حکیمی، خجسته، چاپ سوم، تهران 1383.
مکاریک، ایرنا‌ ریما، دانشنامۀ نظریّه‌های ادبی معاصر، ترجمۀ مهران مهاجر و محمّد نبوی، آگه، چاپ دوم، تهران 1385.
نجفی، ابوالحسن، مبانی زبان‌شناسی و کاربرد آن در زبان فارسی، نیلوفر، چاپ دوم، تهران 1371.
نجومیان (1)، امیرعلی، «دریدا و پارادوکس‌های زبانی در ادبیّات»، در مقالات هم‌اندیشی‌های بارت و دریدا، به‌کوشش امیرعلی نجومیان، فرهنگستان هنر جمهوری اسلامی ایران، تهران 1386، ص 223-231.
ــــــــ (2)، نشانه در آستانه (جستارهایی در نشانه‌شناسی)، فرهنگ نشر نو؛ آسیم، تهران 1394.
نوریس، کریستوفر، شالوده‌شکنی، ترجمۀ پیام یزدانجو، نشر مرکز، تهران 1385.
دوره 23، شماره 6 - شماره پیاپی 94
نامه فرهنگستان (ادبیّات انقلاب اسلامی)
بهمن و اسفند 1403
صفحه 120-142

  • تاریخ دریافت 12 آبان 1403
  • تاریخ بازنگری 10 آذر 1403
  • تاریخ پذیرش 28 دی 1403