نامه فرهنگستان

نامه فرهنگستان

بررسی داده‌‌بنیاد جایگاه سازه‌های مفعولی در زبان فارسی با توجه به عامل وزن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانش‌آموختۀ کارشناسی ارشد زبان‌شناسی، دانشگاه علّامه طباطبایی، تهران، ایران
چکیده
هدف اصلی پژوهش حاضر بررسی جایگاه مفعول در جملات سادۀ زبان فارسی با توجه به عامل وزن سازه‌ای است. درحالی‌که در ترتیب سازه‌ای بی‌نشان جایگاه مفعول مستقیم دور از فعل معرفی شده است (ماهوتیان، ۱۹۹۷)، برخی مطالعات دو جایگاه برای مفعول مستقیم معرفی می‌کنند. ازطرفی، شواهد زبان‌شناختی نشان می‌دهد که طول سازه‌ای در جایگاه سازه‌های نحوی مؤثر است. داده‌های این پژوهش از پیکرۀ وابستگی نحوی زبان فارسی (رسولی و همکاران، ۲۰22) استخراج شده و براساس آن، به ارزیابی جایگاه سازه‌های مفعولی با در نظر گرفتن متغیر وزن و طول سازه در جملات دومفعولی پرداخته می‌شود. این مطالعه، به روش توصیفی و استنباطی، داده‌ها را مورد تجزیه‌وتحلیل قرار می‌دهد. نتایج نشان می‌دهد که مفعول‌های مستقیم در دو جایگاه بی‌نشان ظاهر نمی‌شوند، بلکه در حالت بی‌نشانْ مفعول‌های مستقیم، اعم از معرفه و نکره و نیز اسم جنس، در جایگاه دور از فعل و قبل از مفعول دوم قرار می‌گیرند. همچنین، مفعول‌های دوم فعل غالباً در جایگاه نزدیک به فعل واقع می‌شوند. با توجه به تمایل زبان فارسی نسبت به تشکیل فعل ‌مرکّب، در مواردی که مفعول مستقیم بتواند با فعل ترکیب شده و به یک واقعیت رخدادی واحد اشاره کند آن سازه به احتمال بیشتری در جایگاه مجاور فعل قرار می‌گیرد. در مواردی که میان مفعول مستقیم و فعل فاصلۀ معنایی وجود داشته باشد مفعول مستقیم دور از فعل واقع می‌شود. در چنین شرایطی، حضور «را» به همراه مفعول مستقیم اسم جنس اجباری است. همچنین، نتایج حاکی از آن بود که در ترتیب نشان‌دارْ وزن سازه‌ای می‌تواند مؤثر باشد؛ به این معنا که سازه‌های سنگین‌تر تمایل دارند در جایگاه دور از فعل قرار گرفته و یا پسایندسازی شوند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Examining the Corpus-Based Positions of Object Phrases in Persian Considering the Factor of Weight

نویسنده English

Shokouh Niroobakhsh
Master's degree in Linguistics, Allameh Tabatabaei University, Tehran, Iran
چکیده English

This study investigates the positioning of object phrases in simple Persian sentences, with a focus on the influence of phrasal weight. In the absence of marked word order, previous research has shown that the direct object is placed at a distance from the verb. However, some studies propose dual syntactic positions for the direct object. Moreover, linguistic evidence underscores the role of phrase length in syntactic word order. Leveraging data from the Persian Dependency Treebank, this study combines descriptive and inferential approaches. Findings reveal that direct objects, (definite, indefinite, and mass nouns,) consistently precede the indirect/prepositional object, often in distance from the verb. The study shows how Persian's inclination toward forming compound verbs influences the adjacency of the direct object to the verb to form a single eventuality. Additionally, structural weight significantly influences marked order, with heavier structures tending to be positioned away from the verb or to be post-positioned.

کلیدواژه‌ها English

Phrasal weight
phrasal length positioning of object phrases
mass nouns
specificity
انوری، حسن (۱۳۸۱)، فرهنگ بزرگ سخن، 8 جلد، تهران، سخن.
دبیرمقدم، محمد (1399/1364)، «پیرامون را در زبان فارسی»، زبان‌شناسی: منظری ایرانی، تهران، دانشگاه علّامه طباطبایی، ص 123-188.
ــــــــ (۱۳۹۳)، رده‌شناسی زبان‌های ایرانی، ۲ جلد، تهران، دانشگاه علّامه طباطبایی.
ــــــــ (۱۳۷۶)، «فعل مرکّب در زبان فارسی»، زبان‌شناسی، شمارۀ 23-24، ص 31-46.
ــــــــ (۱۳۹۹)، زبان‌شناسی: منظری ایرانی، تهران، دانشگاه علّامه طباطبایی.
راسخ‌مهند، محمد (۱۳۸۳)، «جایگاه مفعول مستقیم در فارسی»، دستور (ویژه‌نامۀ نامۀ فرهنگستان)، شمارۀ 24، ص ۵۶-۶۶.
ــــــــ و مریم قیاسوند (۱۳۹۳)، «بررسی پیکره‌بنیاد تأثیر عوامل نقشی در قلب نحوی کوتاه فارسی»، دستور (ویژه‌نامۀ نامۀ فرهنگستان)، شمارۀ 10، ص ۱۶۳ -۱۹۸.
صادقی، علی‌اشرف (۱۳۷۲)، «دربارۀ فعل‌های جعلی در زبان فارسی»، در مجموعه‌مقالات سمینار زبان‌ فارسی و زبان علم، تهران، مرکز نشر دانشگاهی، ص ۲۳۶-۲۴۶.
علایی، مجید، مهدی تهرانی‌دوست و محمد راسخ‌مهند (1397)، «چیدمان سازه‌ها در زبان فارسی متأثر از وزن  دستوری: تبیینی پردازش‌محور»، جستارهای زبانی، سال 9، شمارۀ 5، ص 35-65.
میرزایی، آزاده (۱۳۹۴)، «هر فعل یک واقعیت رخدادی: نظام فعل در زبان فارسی»، دستور (ویژه‌نامۀ نامۀ فرهنگستان)، شمارۀ 11، ص ۵۷-۹۲.
 
Bock, Kathryn, J.M. Willem, Levelt & Morton Ann Gernsbacher (2002), “Language Production: Grammatical Encoding”, Psycholinguistics: Critical Concepts in Psychology, 5, pp. 405-452.
Carnie, Andrew (2021), Syntax (A Generative Introduction), 4th edition, New York, John Wiley & Sons.
Dabir-Moghaddam, Mohammad (1992), “On the (In)dependence of Syntax and Pragmatics: Evidence from the Postposition -ra in Persian.” In Cooperating with Written Texts: The Pragmatics and Comprehension of Written Texts, Berlin: Mouton de Gruyter, pp. 549-573.
Faghiri, Pegah, & Pollet Samvelian (2015), “How much is Determined by Syntax? An Empirical Approach to the Position of the Direct Object in Persian.”, 9th Iranian Conference on Linguistics, Allameh Tabatabai University, Department of Linguistics, pp. 1419-1435.
Frommer, Paul Robert (1981), “Post-Verbal Phenomena in Colloquial Persian Syntax.”, Unpublished PhD dissertation, University of Southern California.
Hawkins, John A (1994), A Performance Theory of Order and Constituency, Cambridge University Press.
—— (1983) , Word Order Universals, New York, Academic Press.
Karimi, Simin (2003), “On Object Positions, Specificity, and Scrambling in Persian”, In S. Karimi (Ed.), Word Order and Scrambling, Oxford/Berlin, Blackwell Publishers, pp. 91-124.
—— (1989), “Aspects of Persian Syntax, Specificity and the Theory of Grammar”, Unpublished Ph. D. Dissertation, University of Washington.
Kempen, Gerard & Karin Harbusch (2003), “Word Order Scrambling as a Consequence of Incremental Sentence Production”, Trends in Linguistics Studies and Monographs,152, pp. 141-164.
Lambrecht, Knud (1996), Information Structure and Sentence Form: Topic, Focus, and the Mental Representations of Discourse Referents, Cambridge, Cambridge University Press, Representations of Siscourse Referents,.
Lazard, Gilbert (1982), “Le Morpheme ra en Persan et les Relations Actancielles”, Bulletin de la société de Linguistique de paris, Paris, Fascicul, 73.1, pp. 177-207.
Mahootial, Shahrzad (1997), Persian, London, Routledge.
Mithun, Marianne (1984), “The Evolution of Noun Incorporation”, Language, 60, pp. 847-894.
Peterson, David John (1974), “Noun Phrases Specificity”, Unpublished PhD dissertation, University of Michigan.
Rasooli, M. S., P. safari, A. Moloodi & A. Nourian (2022), “The Persian Dependency Treebank made Universal”, In Proccedings of the 13th conference on Language Resources and Evaluation (LREC 2022), European Language Resources Association (ELRA), pp. 7078-7087.
Roberts, John R (2009), A Study of Persian Discourse Structure (in cooperation with Behrooz Barjasteh Delforooz and Carina Jahani), Uppsala, Uppsala university press.
Wasow, T. (2002), Postverbal Behavior, Stanford, CA: CSLI Publications.
—— (1997), “Remarks on Grammatical Weight”, Language Variation and Change, 9, pp. 81-105.
Yamashita, Hiroko & Franklin Chang (2001), “Long Before Short' Preferences in the Production of a Head-Final Language”, Cognition, 81(2), B45-B55.
دوره 25، شماره 1 - شماره پیاپی 101
نامه فرهنگستان (دستور)
فروردین و اردیبهشت 1405
صفحه 159-180

  • تاریخ دریافت 07 دی 1402
  • تاریخ بازنگری 18 دی 1402