نامه فرهنگستان

نامه فرهنگستان

مجمع ‌النفایس، بیاض-تذکره‌‌ یا تذکره‌ای تحقیقی- انتقادی؟ بررسی نوع‌شناسانه و نسخه‌شناسی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران
2 دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران
چکیده
تذکرۀ مجمع‌‌النفایس از مهم‌ترین تألیفات سراج‌الدین علی‌خان آرزو است. دقت و طبع انتقادی نویسنده و احاطه‌ای که به ادب فارسی و شیوه‌های سخنوری دارد و نیز دسترسی‌ای که به منابع اصلی احوالی و آثاری ادبی داشته است، اعم از مصاحبت با صاحب ترجمان و یا مصاحبان آن‌ها، نیز استفادۀ مستقیمش از دیوان‌ها و آثار ایشان و اتکای هوشمندانه به متون متقن دست‌اول و نقدهای طرزشناسانه و محققانه‌اش به داوری‌های دیگران، این اثر را در صدر تذکره‌های تحقیقی و انتقادی ادبی قرار داده است. با‌این‌حال، نظر به صورت ابتدایی آن که بیاض بوده و برخی منتخبات مفصّلش از دیوان‌های نادر، نیز اقرار نویسنده به قصد آغازینش، برخی آن را تذکره ندانسته و تا حد بیاض و جنگ فروکاسته ‌اند. اثری که اگر نیاز روز حوزۀ نقد ادبی و سبک‌شناسی نباشد، دست‌کم منبعی سرشار از آگاهی‌هایی برای بررسی‌های تاریخی در مباحث نقد ادبی و سبک‌شناسی است. شوربختانه تا به امروز از این کتاب، که نسخه‌های متعددی از آن در کتابخانه‌های شبه‌قارّه و دیگر جای‌هاست، تصحیح بایسته‌ای به عمل نیامده و همان چاپ ناهمگون و غیرمعتبر قدیمی هم که به کوشش چند استاد ادبیات پاکستانی فراهم آمده، هیچ‌گاه به‌خوبی در معرض دید و داوری قاطبۀ محققان این حوزه قرار نگرفته است. براین‌اساس، در مقالۀ حاضر، به بررسی نوع‌شناسانۀ اثر و اثبات ماهیت تذکره‌ای آن پرداخته‌ایم و به‌ضرورت نسخه‌های آن را نیز شناسانده‌ایم تا ضمناً بایستگی تصحیح آن بر مخاطبان اثبات شود.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Majmaʿ al-Nafāʾis: Bayāz-Tadhkira or a Scholarly-Critical Tadhkira? A Typological and Codicological Study

نویسندگان English

Elham Zādafshār 1
Saeed Shafiʿiyun 2
Mohsen Mohammadi Feshārki 2
1 PhD Candidate in Persian Language and Literature, University of Isfahan, Isfahan, Iran
2 Associate Professor, Department of Persian Language and Literature, University of Isfahan, Isfahan, Iran (Corresponding Author)
چکیده English

Majmaʿ al-Nafāʾis is one of the most important works by Sirāj al-Dīn ʿAlī Khān Ārezū. The author’s precision, critical temperament, and deep mastery of Persian literature and rhetorical styles, along with his access to primary biographical and literary sources—whether through direct acquaintance with the subjects of his entries or their associates, or through his direct use of their dīvāns and writings—together with his intelligent reliance on authentic first-hand texts and his stylistically and critically informed evaluations of others’ judgments, have placed this work among the foremost scholarly and critical tadhkiras of Persian literature.
Nevertheless, due to its preliminary form as a bayāz (notebook) and its inclusion of lengthy excerpts from rare dīvāns, as well as the author’s own admission of his initial intent, some scholars have denied its classification as a tadhkira, reducing it instead to the level of a bayāz or jang (miscellany). Yet, whether or not it is deemed essential for contemporary studies in literary criticism and stylistics, it undoubtedly serves as a rich source of information for historical inquiries into these fields. Unfortunately, despite the existence of numerous manuscripts in libraries across the Indian subcontinent and elsewhere, no reliable critical edition of this work has yet been produced. The only existing printed version—an inconsistent and unreliable edition prepared decades ago by a group of Pakistani literature scholars—has never been properly introduced to or evaluated by the broader community of researchers in this area.
Accordingly, the present paper undertakes a typological study of the work to establish its tadhkira nature and introduces its extant manuscripts, thereby demonstrating the necessity of its critical edition.

کلیدواژه‌ها English

Tadhkira
Majmaʿ al-Nafāʾis
Khān Ārezū
Critical Edition
Bayāz
آرزو، سراج‌الدین علی‌ خان (1165ق، نسخۀ خطی)، مجمع‌ النفایس، ش 4/ 4643، کتابخانۀ دانشگاه تهران،.
_______(1177ق، نسخۀ خطی)، منتخب‌ النفایس، ش 4015 کتابخانۀ دانشگاه تهران.
_______ (1178 ق، نسخۀ خطی): مجمع ‌النفایس، ش 2405 کتابخانۀ رضا رامپور.
_______ (1179 ق، نسخۀ خطی)، مجمع ‌النفایس، ش 3943 کتابخانۀ خدابخش پتنه.
_______ (1185 ق، نسخۀ خطی)، مجمع‌ النفایس، ش 14269 کتابخانۀ موزه کراچی.
_______ (1186 ق، نسخۀ خطی)، مجمع‌ النفایس، ش 1095- 1098 پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، مرکز احیای آثار اسلامی.
_______ (1196-1195 ق، نسخۀ خطی)، جامع ‌الفواید، ش 4505 کتابخانۀ دانشگاه تهران،.
_______ (بی‌تا، نسخۀ خطی)، مجمع‌ النفایس، ش 2404 کتابخانۀ رامپور،.
_______ (بی‌تا، نسخۀ خطی)، مجمع ‌النفایس، ش 4594 کتابخانۀ دانشگاه تهران،.
_______ (بی‌تا، نسخۀ خطی)، مجمع ‌النفایس، ش 4505 کتابخانۀ دانشگاه تهران.
_______ (1383)، مجمع النفایس، (ج 1)، به کوشش زیب‌النساء علی‌خان، اسلام‌آباد، مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان.
_______ (1385مجمع النفایس، ج 2، به کوشش مهرنور محمدخان، با همکاری زیب‌النساء علی‌خان، اسلام‌آباد، مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان؛ ج3، به کوشش محمد سرافراز ظفر، با همکاری زیب‌النساء علی‌خان؛ (بخش‌معاصران)، به کوشش‌ میر هاشم ‌محدّث، تهران، انجمن ‌آثار و مفاخر فرهنگی.
آزاد بلگرامی، میر غلام‌علی (1393)، خزانۀ عامره، به کوشش هومن یوسف‌دهی، تهران، مجلس.
اسداللهی، خدابخش و مهدی رحیم‌پور (1397)، «سراج‌الدین علی خان آرزو از پیشگامان نقد ادبی در شبه‌قاره»، شبه‌قاره (ویژه نامۀ فرهنگستان)، ش 8، ص 13- 48.
بیدار، عابدرضا (1977م)، «خدابخش لائبریری جرنل» ش 3، پتنه. دانشنامۀ زبان و ادب فارسی در شبه‌قاره (1384): تهران، زیرنظرفرهنگستان زبان و ادب فارسی.
حاکم لاهوری، عبدالحکیم (1390)، تذکرۀ مردم دیده، به کوشش علیرضا قزوه، تهران، مجلس.
درایتی، مصطفی (1390)، فهرستگان نسخه‌های خطی ایران (فنخا)، ج 28، (مجادله- مراتع)، تهران، سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی جمهوری اسلامی ایران.
رحیم‌پور، مهدی (1386)، «عطیۀ کبری و موهبت عظمی»، آینۀ میراث، ش 39، ص334-350.
_______ (1387)، «نقد و بررسی: سیری در احوال و آثار سراج‌الدین علی‌خان آرزوی اکبرآبادی»، آینۀ میراث، ش 4، ص 289-318.
_______ (1387)، «بازبینی یک سنّت (نقد و بررسی دیدگاه‌های آرزو در حوزۀ ساختار معنایی)» آینۀ میراث، سال ششم، ش2، (پیاپی41)، ص23-46.
_______ (1394)، «مهم‌ترین دیدگاه‌های سراج‌الدین علی‌خان آرزو درزمینۀ نقد ادبی»، فلسفه و کلام اطلاعات حکمت و معرفت، سال دهم، ش 2، ص 28-23.
شفیعی کدکنی، محمدرضا (1375شاعری در هجوم منتقدان، تهران، آگه.
شفیعیون، سعید (1390)، «نقد و بررسی ‌مجمع ‌النفایس ‌خان‌ آرزو»، آینۀ ‌میراث، سال نهم، ش1، (پیاپی 48)، ص 171 -190.
______ (1389)، «پژوهشی نو در احوال و آثار سراج‌الدین علیخان آرزو»، بوستان ادب، ش2 (پیاپی 1/ 58)، ص83-106.
______ (1393)، «گذری دیگرگون برتذکره‌های ادبی (بحثی در باب گونه‌شناسی تذکره‌های ادبی و ارائۀ طرحی برای تقسیم‌بندی آنها)»، فنون ادبی، ش2 (پیاپی11)، ص 85-104.
______ (1394)، «درنگی بر چند گونۀ همسنگ: کارنامه، شهرآشوب، اشعار صنفی و شهرانگیز»، نقد ادبی، ش 30، ص81- 117.
شمیسا، سیروس و شهلا فرقدانی (1389)، «تحلیل دیدگاه‌های انتقادی خان ‌آرزو در تذکرۀ مجمع ‌النّفایس»، مطالعات شبه‌قاره، ش 5، ص7-28.
قاطعی هروی (1979م)، مجمع الشعرای جهانگیری، به کوشش محمد سلیم اختر، کراچی، مؤسسۀ مطالعات آسیای میانه و غربی کراچیو.
گلچین معانی، احمد (1363)، تاریخ تذکره‌های ‌فارسی، چاپ ‌دوم، تهران، سنایی.
منزوی، احمد (1376فهرستوارۀ کتابهای فارسی، تهران، کتابخانۀ مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
نوشاهی، عارف (2004-2003م)، «بزم آرزو»، کاوش، شعبۀ زبان و ادبیات فارسی، جی، سی یونیورسیتی لاهور، ش 12-13، ص 79-131.
والۀ داغستانی، علیقلی‌خان (1384)، ریاض ‌الشعرا، به کوشش محسن ناجی نصرآبادی، تهران، اساطیر.
دوره 24، شماره 3 - شماره پیاپی 97
نامه فرهنگستان (شبه قاره)
مرداد و شهریور 1404
صفحه 5-35

  • تاریخ دریافت 02 اردیبهشت 1402
  • تاریخ بازنگری 15 اردیبهشت 1402
  • تاریخ پذیرش 09 بهمن 1403