نامه فرهنگستان

نامه فرهنگستان

تصحیح و ‌ توضیح چند نام‌جای در گرشاسب‌نامه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش‌آموختۀ دکتری ادبیات حماسی دانشگاه شیراز، شیراز، ایران
2 عضو هیأت علمی گروه زبان و ادبیات فارسی دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه شیراز، شیراز، ایران، نویسندۀ مسئول
چکیده
در منظومۀ گرشاسب‌نامه، که به ذکر سفرهای گرشاسب و پهلوانی‌های او می‌پردازد، به مناطق جغرافیایی متعددی اشاره شده است. از بعضی از این مکان‌ها، فقط در گرشاسب‌نامه یاد شده‌است، در هیچ یک از منظومه‌های حماسی نامی از آن‏ها نیست و امروزه برای ما ناشناخته‌اند. در این پژوهش، که به روش توصیفی ـ تحلیلی و با استفاده از ابزار گردآوری اطّلاعات کتابخانه‌ای انجام شده، با جست‌وجوی منابع موجود، موقعیت جغرافیایی و تاریخی و در بعضی موارد موقعیت کنونی برخی شهرهای ناشناخته در گرشاسب‌نامه روشن شده است که در دیگر منظومه‌های حماسی نامی از آن‏ها نیست. همچنین صورت‌های مختلف نویسش بعضی از نام‌جای‌ها و ضبط صحیح یک واژه مشخّص شده است. جغرافیای گرشاسب‌نامه را به سه بخش اصلی هند، روم و افریقیّه، و توران و چین می‌توان تقسیم کرد. موقعیّت بیشتر مکان‌های گرشاسب‌نامه با جغرافیای واقعی مطابقت دارد. غرض از هند در این منظومه جنوب هند و مجمع‌الجّزایر اندونزی کنونی است. نیز در مسیر سفر گرشاسب به روم و افریقیه از شهری به نام قاقره (= قاقله) نام رفته است که موقعیّت آن به‌درستی بیان نشده. دراین‌باره دو احتمال وجود دارد: یکی اینکه چند شهر به نام قاقره وجود داشته که یکی در نزدیکی لاقطه (= جربه) واقع بوده است و دیگر اینکه این بخش از روایات مربوط به سفرهای گرشاسب به روم و افریقیه با روایات مربوط به سفرهای او در هند تلفیق شده است. در بخش مربوط به سفرهای گرشاسب در توران و چین از خمدان (چانگ آن)، پایتخت قدیم چین، و شهرهای اطراف آن یاد شده است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Correcting and Explaining Some Names of Places in Gershasab-Nameh

نویسندگان English

Hamideh Parvan 1
Zahra Riahizamin 2
1 PhD in Epic Literature, Shiraz University, Shiraz, Iran
2 Faculty member, Department of Persian Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, Shiraz University, Shiraz, Iran, corresponding author
چکیده English

Gershasab-Nameh is an epic story that describes the travels of Gershasb and many places are mentioned in it. Some of these places are mentioned only in Gershasb-Nameh and they are unknown to us today. In this research which has been carried out in descriptive and analytical method, by searching available sources the geographical and historical location and in some cases the current location of some unknown cities in Garshasab-Nameh, which are not mentioned in other Persian epics, have been clarifid. Also different ways of writing some names and the correct form of a word have been specified.The geography of Gershasb-Nameh can be divided into three main parts: India, Rome and Africa, and Turan and China. The purpose of India in this epic is southern India and the current Indonesian archipelago; The location of most of the places in Gershasab-Nameh corresponds to the real geography; Only on the way of Garshasab's journey to Rome and Afriqiyah, a city named Qaqara (= Qaqele) is mentioned, whose location is not stated correctly. There are two possibilities in this regard; It is possible that there were several cities named Qaqera one of which was located near Laqeta (=Jarba), or that in this part of the story, the narratives related to Garshasb's travels to Rome and Africa are combined with the narratives related to his travels in India. In the section related to Garshasab's travels in Turan and China, Khamdan (Chang'an), the old capital of China, and its surrounding cities are mentioned.

کلیدواژه‌ها English

Geography
Gershasab-Nameh
India
Rome
Africa
Turan
China
ابراهیمی، رقیّه (1395)، «زابج»، دانشنامۀ جهان اسلام، به سرپرستی غلامعلی حدّاد عادل، ج 21، تهران: بنیاد دائرةالمعارف اسلامی.
ابن‌بطوطه (1370)، سفرنامه، ترجمۀ محمّدعلی موحّد، تهران: آگه.
ابن‌خردادبه، عبیدالله بن عبدالله (1371)، مسالک و ممالک، ترجمهٔ سعید خاکرند و مقدمهٔ آندره میکل، تهران: مطالعات و انتشارات تاریخی میراث ملل.
ابن‌رسته (1365)، احمد بن عمر، الاعلاق النفیسه، ترجمه و تعلیق دکتر حسین قره‌چانلو، تهران: مؤسّسۀ انتشارات امیرکبیر.
ابن‌فقیه، احمد بن محمّد (1416 ق)، البلدان، تحقیق یوسف الهادی، بیروت: عالم الکتب.
ابن‌وردی، عمر بن مظفر (1428 ق)، خریدة العجائب و فریدة الغرائب، به تحقیق انور محمود زناتی، قاهره: مکتبة الثقافه الدینیة.
ابن‌وصیف شاه، ابراهیم (1421)، مختصر عجائب الدنیا، به تحقیق سید کسروی حسن، بیروت: دارالکتب العلمیة.
ابوالفداء، اسماعیل‌بن علی (1349)، تقویم البلدان، ترجمه عبدالمحمّد آیتی، انتشارات بنیاد فرهنگ ایران، تهران.
ادریسی، محمّد بن محمّد (1409 ق)، نزهة المشتاق فی اختراق الآفاق، بیروت: عالم الکتب.
اسدی طوسی، ابومنصور علی بن احمد (1319)، لغت فرس، تهران: چاپخانۀ مجلس.
ـــــــــ (1354)، گرشاسب‌نامه، به اهتمام حبیب یغمایی، تهران: دنیای کتاب.
اقبال، عبّاس (1384)، تاریخ مغول از حملۀ چنگیز تا تشکیل دولت تیموری، تهران: مؤسّسۀ انتشارات امیرکبیر.
انصاری دمشقی، شمس‌الدین ابوعبدالله (1375)، نخبة الدّهر فی عجایب البرّ و البحر، ترجمۀ سید حمید طبیبیان، تهران: اساطیر.
بارتولد، واسیلی ولادیمیر وویچ (1366)، ترکستان‌نامه، ج 1، ترجمه کریم کشاورز، تهران: آگاه.
بکران، محمّد بن نجیب (1342)، جهان‌نامه، به کوشش دکتر محمّدامین ریاحی، تهران: انتشارات کتابخانۀ ابن‌سینا.
بلاذری، احمد بن یحیی (1367)، فتوح‌البلدان، ترجمۀ محمّد توکل، تهران: نشر نقره.
بیرونی، ابوریحان (1362 الف)، التّفهیم لاوائل الصناعه التّنجیم، با تجدید نظر و تعلیقات و مقدّمّ جلال‌الدّین همایی، تهران: سلسلۀ انتشارات انجمن آثار ملّی.
ـــــــــ (1362 ب)، ماللهند، ترجمۀ منوچهر صدوقی سها، تهران: مؤسّسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
تتوی، احمد بن نصراللّه (بی‌تا)، تاریخ الفی، تهران: بی‌نا.
جوینی، عطاملک (1387)، تاریخ جهانگشا، به اهتمام احمد خاتمی، تهران: علم.
حافظ‌ابرو، عبداللّه بن لطف‌اللّه (1380)، زبدةالتّواریخ، به تصحیح کمال حاج‌سیّدجوادی، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
حدودالعالم من المشرق الی المغرب (1372)، با تعلیقات ولادمیر فئودوروویچ مینورسکی، با مقدّمۀ و. بارتولد، ترجمۀ میرحسین شاه، تصحیح و حواشی مریم میراحمدی و غلامرضا ورهرام، تهران: دانشگاه الزهرا.
حمیری، محمّد بن عبدالمنعم (1984)، روض المعطار فی خبر الاقطار، تحقیق و تصحیح احسان عبّاس، بیروت: مکتبة لبنان ناشرون.
رامهرمزی، بزرگ بن شهریار (1348)، عجایب هند، ترجمۀ محمّد ملک‌زاده، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
زارع، زهرا (1388)، سفرهای دریایی گرشاسب و ریشه‌های تطبیقی آن، پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد، به راهنمایی محمود مدبری، دانشگاه شهید باهنر کرمان.
سهراب (1373)، عجایب الاقالیم السّبعه الی نهایة العمارة، ترجمۀ حسین قره‌چانلو، تهران: پژوهشکدۀ فرهنگ و هنر اسلامی.
سیرافی، سلیمان (1381)، سلسلةالتّواریخ، با گردآوری و اضافات ابوزید حسن سیرافی، ترجمۀ دکتر حسین قره‌چانلو، تهران: اساطیر.
طوسی، محمّد بن محمود بن احمد (1382)، عجایب المخلوقات و غرائب الموجودات، به اهتمام منوچهر ستوده، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
قدامة بن جعفر (کاتب بغدادی) (1370)، الخراج، ترجمۀ حسین قره‌چانلو، تهران: البرز.
قزوینی، زکریّا بن محمّد (1373)، آثار البلاد و اخبار العباد، ترجمهٔ میرزاجهانگیرخان قاجار، تهران: امیرکبیر.
کراچوفسکی، ایگناتی یولیانوویچ (1379)، تاریخ نوشته‌های جغرافیایی، ترجمۀ ابوالقاسم پاینده، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
کریمی، اصغر (1384)، «جادّۀ ابریشم»، دانشنامۀ جهان اسلام، زیر نظر غلامعلی حدّاد عادل، ج 19، تهران: بنیاد دائرةالمعارف اسلامی.
گردیزی، ابوسعید عبدالحی بن ضحّاک بن محمود (1363)، زین الاخبار، به تصحیح و تحشیه و تعلیق عبدالحیّ حبیبی، تهران: دنیای کتاب.
لاجوردی، فاطمه (1398)، «حمزۀ فنصوری»، مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، دسترسی در چهارشنبه 4 دی 1398. (حمزه-فنصوری https://cgie.org.ir/fa/article/236656/)
لسترنج، گای (1390)، جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی، ترجمۀ محمود عرفان، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
لولین بشم، آرتور (1394)، هند باستان، ترجمۀ فریدون بدره‌ای و محمود مصاحب، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
محمّدابراهیم، محمّد بن ربیع (1356)، سفینۀ سلیمانی، تصحیح، تحشیه و تعلیقات دکتر عبّاس فاروقی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
محمّدی، پروانه (1380)، «اوریسه»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر سید کاظم موسوی بجنوردی، ج 10، تهران: بنیاد دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
مدبّری، محمود و زهرا زارع (1388)، «بررسی تطبیقی سفرهای دریایی گرشاسب و داستان اسکندر»، مطالعات ایرانی، س 8، ش 16، ص 263-280.
مسعودی، ابوالحسن علی بن حسین (1893)، التّنبیه و الاشراف، بیروت، دار صادر.
مقدسی، محمّد بن احمد (1361)، احسن‌التّقاسیم، ترجمهٔ علی‌نقی منزوی، تهران: شرکت مؤلّفان و مترجمان.
نوایی، عبدالحسین (1384)، «تعلیقات بر احسن التّواریخ»، احسن‌التواریخ، حسن روملو، تهران: اساطیر.
هوشیار، زهرا (1394)، «سفرهای دریایی در حماسه‌های ملّی ایران»، به راهنمایی مصطفی ندیم، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، دانشگاه شیراز.
یاقوت حموی (1380)، معجم‌البلدان، ترجمۀ علی‌نقی منزوی، تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور.
ـــــــــ (1995)، معجم البلدان،ج2 و  ج3، بیروت: دارصادر
یعقوبی، احمد بن اسحاق (1356)، البلدان، ترجمۀ محمّدابراهیم آیتی، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
دوره 24، شماره 6 - شماره پیاپی 100
نامه فرهنگستان (تحقیقات ادبی)
بهمن و اسفند 1404
صفحه 100-122

  • تاریخ دریافت 29 مهر 1401
  • تاریخ بازنگری 04 آبان 1401
  • تاریخ پذیرش 18 آبان 1401