نامه فرهنگستان

نامه فرهنگستان

نسخه ٔگلستان، مورّخ 713 ق ، کتابخانه ٔغازی خسروبیگ سا را یوو

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استاد گروه شرق‌شناسی، دانشکدۀ فلسفه، دانشگاه سارایوو، سارایوو، بوسنی
2 استاد گروه زبان و ادبیّات فارسی، دانشکدۀ زبان و ادبیّات فارسی، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران
10.22034/nf.2026.416274.1277
چکیده
کهن‌ترین نسخهٔ شناخته‌شده از گلستان ـ که نسخه‌ای ناقص و مغلوط است ـ در سال 668 ق کتابت شده. در اصالت دومین نسخه، که تاریخ‌های گوناگونی میان 691 تا 726 ق برای آن در نظر گرفته‌اند، تردید وجود دارد. نسخه‌ای که در این نوشتار به آن می‌پردازیم، هرچند در جایگاه سومین نسخهٔ تاریخ‌دار این کتاب قرار می‌گیرد، به سبب آنچه دربارهٔ صحّت و اصالت دو نسخهٔ پیشین گفتیم، در عمل می‌توان آن را در صدر نسخه‌های گلستان قرار داد. این نسخه را کاتبی به نام حسن موسی حاجی سوسیان السیواسی در روز یکشنبه 22 محرّم سال 713 ق نوشته است. این نسخه اینک به شمارهٔ 1389,1 در کتابخانهٔ غازی خسروبیگ، در شهر سارایوو، پایتخت بوسنی و هرزگوین، نگهداری می‌شود. در نوشتار حاضر، ضمن اشاره به جایگاه ادب فارسی و آثار سعدی در بالکان، به معرّفی جزئیّات ظاهری و محتوایی این نسخه پرداخته‌ایم. مهم‌ترین یافتهٔ نوشتار حاضر گزارش پیدا شدن نسخه‌ای کهن از گلستان سعدی است که سومین متن تاریخ‌دار آن کتاب و، بنا به دلایلی که ذکر شد، در جایگاه نخست در میان نسخ تاریخ‌دار است. افزون بر آن، از راه نسخهٔ معرّفی‌شده، درمی‌یابیم که نسخهٔ کهن‌تری از گلستان، که از آنِ امیرحسام‌الدّین بگلر بوده، وجود داشته است که اینک در دسترس نیست. وجود و کتابت دست‌کم دو نسخهٔ گلستان تا سال 713 ق در آناتولی و انتقال این نسخهٔ کهن به بوسنی گواه اهمّیّت و جایگاه زبان و ادب فارسی، به‌ویژه سعدی و آثارش، در حوزهٔ آناتولی و بالکان است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

A Manuscript of Saadi’s Golestan dated 713/1313 from the Gazi Husrev Beg Library in Sarajevo

نویسندگان English

Munir Drkić 1
Gholamreza Salemian 2
1 Professor, Department of Oriental Studies, Faculty of Philosophy, University of Sarajevo, Sarajevo, Bosnia
2 Professor, Department of Persian Language and Literature, Faculty of Persian Language and Literature, Razi University, Kermanshah, Iran
چکیده English

This article presents a hitherto unknown manuscript of Saadi Shirazi’s Golestan copied by al-Hasan Musa Haji Susyan al-Sivasi on Sunday, 22 Muharram 713 (26 May 1313). The manuscript is a part of the Gazi Husrev Beg Library collection in Sarajevo. It is the third-oldest dated manuscript of the Golestan; however, due to problems with the validity and authenticity of the earlier two manuscripts (from Tehran and Tashkent), the Sarajevo manuscript can be regarded as the oldest one with a certain date. As such, it is of immense importance for the history of the book’s text. We briefly introduce the spread of Persian literacy and the Golestan in the Balkans, followed by a description of the manuscript’s formal and content-related features. Finally, we trace an even older copy belonging to a certain emir in Anatolia, Husamuddin Begler; the older copy is mentioned in the colophon of the Sarajevo manuscript. The existence of at least two Golestan copies in Anatolia until 713/1313 and the transfer of this old manuscript to Bosnia further confirm the spread and high status of the Persian language and literature at the western end of its geography.

کلیدواژه‌ها English

Saadi
Golestan
713/1313 manuscript
Bosnia and Herzegovina
the Gazi Husrev Beg Library
افشین وفایی، محمّد و پژمان فیروزبخش (1393)، «سرایش و کتابت مثنوی (همراه معرّفی کهن‌ترین نسخه‌های تاریخ‌دار مثنوی»، بخارا، س 16، ش 104، بهمن و اسفند، ص 15-27.
انزابی‌نژاد، رضا (1368)، «گلستان سعدی»، کیهان فرهنگی، س 6، ش 70، دی، ص 28-29.
بوگدانویچ، دیان (1343 الف)، «نویسندگان و شعرای فارسی‌گوی یوگسلاوی»، وحید، س 1، ش 8، مرداد، ص 60-67.
ـــــــــ (1343 ب)، «نویسندگان و شعرای فارسی‌گوی یوگسلاوی»، وحید، س 1، ش 9، شهریور، ص 26-33.
جهانبخش، جویا (بی‌تا)، راهنمای تصحیح متون، تهران: مرکز نشر میراث مکتوب.
چانچار، اسعد محمّد (1376)، «شاعران فارسی‌سرا در بوسنی و هرزگوین»، آشنا، س 7، ش 37، زمستان، ص 88-92.
دالوند، یاسر (1401)، «تأمّلی در ابیات و عباراتی از گلستان سعدی»، آینهٔ میراث، س 20، ش 2 (پیاپی 71)، پاییز و زمستان، ص 81-97.
درایتی، مصطفی (بی‌تا)، فهرستوارهٔ دست‌نوشت‌های ایران (دنا)، مشهد: مؤسّسهٔ فرهنگی پژوهشی الجواد ع.
درکیچ، منیر و احسان رئیسی (1399)، «دلایل و آثار رواج پندنامه در بوسنی»، پژوهش‌های ادب عرفانی (گوهر گویا)، س 14، ش 2، پاییز و زمستان، ص 151-170.
دهباشی، علی (1369)، «تصحیح انتقادی از گلستان»، کلک، س 1، ش 2، اردیبهشت، ص 93-96.
دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، دورهٔ 16 جلدی، تهران: مؤسّسهٔ لغت‌نامهٔ دهخدا.
زنجانی، برات (1381)، «قدیم‌ترین نسخهٔ خطّی گلستان سعدی»، تحقیقات کتابداری و اطّلاع‌رسانی دانشگاهی، ش 39، بهار و تابستان، ص 185-190.
سعدی شیرازی، شیخ مصلح‌الدّین (713 ق، نسخۀ خطّی)، گلستان، شٔ 1389,1، کتابخانهٔ غازی خسروبیگ، 90 برگ.
ـــــــــ (1031 ق، نسخۀ خطّی)، گلستان، شٔ R6135، کتابخانهٔ غازی خسروبیگ، 95 برگ.
ـــــــــ (1158 ق، نسخۀ خطّی)، گلستان، شٔ R38880، کتابخانهٔ غازی خسروبیگ، 192 برگ.
ـــــــــ (1310)، گلستان، به اهتمام عبدالعظیم قریب، تهران: علمی.
ـــــــــ (1316)، گلستان، به اهتمام حبیب یغمایی، تهران: شرکت طبع کتاب.
ـــــــــ (1374)، گلستان، تصحیح و توضیح غلامحسین یوسفی، تهران: خوارزمی.
ـــــــــ (1385)، کلّیّات، به تصحیح محمّدعلی فروغی، تهران: هرمس.
ـــــــــ (1394)، گلستان (گلستان سعدی یونسکو)، به تصحیح ویلیام مارتین اسمیت، با تدوین و ترجمهٔ منظوم انگلیسی بهرام افراسیابی، تهران: مهرفام.
ـــــــــ (1959 م)، گلستان، تصحیح، با ترجمه به روسی، مقدّمه و تعلیقات رستم موسی اوغلی علی‌یف، مسکو: فرهنگستان علوم اتّحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی.
سودی بسنوی، احمد (1006ق، نسخۀ خطّی)، شرح سودی بر گلستان، ش R3800، کتابخانهٔ غازی خسروبیگ، 331 برگ.
شادآرام، علیرضا (1395)، «بررسی سیر زبان و ادبیّات فارسی در بالکان از گذشته تا کنون»، تاریخ ادبیّات، س 9، ش 3 (پیاپی 79)، پاییز و زمستان، ص 69-90.
صفارمقدّم، احمد (1373)، زبان و ادبیّات فارسی در بوسنی و هرزگوین، تهران: مؤسّسهٔ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
طبیب‌زاده، امید (1397)، «بررسی تصحیحات پانزده بیت عربی در گلستان سعدی از نظر عروض و قافیه»، نامهٔ فرهنگستان، س 17، ش 2، تابستان، ص 41-63.
فروغی، محمدعلی (1385)، «پیشگفتار»، بر گلستان سعدی، تهران: هرمس، صص 1215-1220.
لاتیچ، جمال (1377)، «زبان و ادبیّات فارسی در بوسنی و هرتسه‌گوین»، نامهٔ پارسی، س 3، ش 9، تابستان، ص 28-31.
مایل هروی، نجیب (1379)، تاریخ نسخه‌پردازی و تصحیح انتقادی نسخه‌های خطّی، تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
متینی، جلال (1346)، «رسم‌الخطّ فارسی در قرن پنجم هجری»، مجلّهٔ دانشکدهٔ ادبیّات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد، س 2، ش 2 و 3 (پیاپی 10 و 11)، تابستان و پاییز، ص 159-206.
مرادی، مسعود (1371)، «ادبیّات فارسی در بوسنی و هرزه‌گوین»، کیهان فرهنگی، س 9، ش 90، آبان، ص 56-59.
مطلّبی کاشانی، نادر (1389)، «نامهٔ علّامه محمّد قزوینی به ذکاءالملک محمّدعلی فروغی»، نامهٔ بهارستان، س 11، ش 17، پاییز و زمستان، ص 207-214.
مهدوی دامغانی، احمد (1369)، «گلستان سعدی»، کیهان فرهنگی، س 7، ش 73، فروردین، ص 28.
یاحقّی، محمّدجعفر (1368)، «این گلستان همیشه خوش باشد»، نشر دانش، س 10، ش 1 (پیاپی 55)، آذر و دی، ص 34-38.
یاحیچ، مصطفی (2023 م)، کتابخانهٔ غازی خسروبگ، ترجمهٔ هادی تقی‌پور اردشیری، سارایوو: ایزداواچ.
یغمایی، حبیب (1316)، «مقدّمه و تحشیه» بر گلستان، تهران: شرکت طبع کتاب، ص الف - ج.
یوسفی، غلامحسین (1374)، «مقدّمه» بر گلستان، تهران: خوارزمی.
 
Drkić, Munir (2021), ‘Caught between Two Empires: The Teaching of Persian in Bosnia at the Time of Transition from the Ottoman to Austro-Hungarian Rule,’ Diyar, No. 2 (2), p 186–207.
Lewis, Franklin (2021), ‘Golestān-e Sa‘dī,’ Encyclopaedia Iranica, vol. XI, Fasc. 1, p 79-86. URL: https://iranicaonline.org/articles/golestan-e-sadi
Nametak, Fehim (1998), Katalog arapskih, perzijskih, turskih i bosanskih rukopisa Gazi Husrev-begove biblioteke u Sarajevu, , London – Sarajevo: Gazi Husrev-begova Biblioteka & al-Furqan.
Presidency of Turkish Manuscript Association (2023), Last access: 2023/09/10, URL: https://dijital-kutuphane.mkutup.gov.tr/en
Trako, Salih (1986), Katalog perzijskih rukopisa Orijentalnog instituta u Sarajevu, Sarajevo: Orijentalni institut.
Uzunçarşılı, Ismail Hakkı. Anadolu Beylikleri ve Akkoyunlu, Karakoyunlu Devletleri, II. Baskı. Türk Tarih Kurumu Basımevi. Ankara. 1969.
Yücel, Yaşar (1965), ‘Çoban Oğulları Beyliği,’ Ankara üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 23 (1-2), January, p 61–73.
Yücel, Yaşar (1993), ‘Çobanoğulları,’ TDV Islam Ansiklopedisi, 8. cilt, p 354–355.
دوره 24، شماره 6 - شماره پیاپی 100
نامه فرهنگستان (تحقیقات ادبی)
بهمن و اسفند 1404
صفحه 73-99

  • تاریخ دریافت 26 شهریور 1402
  • تاریخ بازنگری 18 مهر 1402
  • تاریخ پذیرش 30 مهر 1402