نامه فرهنگستان

نامه فرهنگستان

خواجه: نماد عقل ِ مغلوب ِ عشق

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه زبان و ادبیّات فارسی، دانشکدهٔ علوم انسانی، دانشگاه بوعلی‌سینا، همدان، ایران
چکیده
در دیوان کبیر مولانا از «خواجه»ای سخن می‌رود که، چه صاحب هویتی تاریخی باشد چه برساختهٔ مولانا، خصایص و کار و کردارها و شیوهٔ مواجهه‌اش با خدا و جهان شمایل عقل‌محوران و فیلسوفان را پیش چشم می‌آورد، گروهی که مولانا و دیگر صوفیان تمهیدات و روش‌های آن‏ها را برای بیانِ چیستی یا شناخت یا اثبات امر مقدّس گمراه‌کننده و دورافکننده از مقصود می‌دانند. نشانه‌ها و اشاره‌های درون‌متنی به حالات و مقامات این «خواجه» و سیر تکامل معنوی‌اش این فرضیه را نیرو می‌بخشد که «خواجهٔ این غزل‌ها را شخصی واحد بدانیم که سرنوشتش در غزل‌هایی پراکنده روایت شده است. شناخت «خواجه» به کشف شبکهٔ معناییِ شماری از غزل‌های تمثیلی و بیت‌های دیوان کبیر خواهد انجامید. در این مقاله، برای نخستین‌بار، غزل‌هایی که روایت حالِ این «خواجه» و برآمده از «طرحوارهٔ شناختی» واحدی هستند به هم پیوند می‌خورند تا سیر مراتب زیستی او از تفرعن و نکوهش عاشقان تا کرنش در پیشگاه آنان و درآمدن در حریم عشقِ آسمانی را نشان دهند و آن غزل‌های گاه بی‌مصداق را در بافتاری یکّه معنی‌دار کنند.
مولانا، در مقام یکی از رجال کبیر اقالیم عرفانی، مضمون مکرّر ترجیحِ درک شهودی بر استدلال عقلانی را با طرح این قصّه در سه پرده روایت کرده است: خواجهٔ متکبر در آغاز منکر عاشقان و معارض سلوک عاشقانه است و گرفتار پرسش‌های فریبندهٔ عقل؛ سپس به تیر قضای الهی دوخته و سوداییِ شاهدی عاشق‌کش می‌شود و از تفّ عشق آن عایشه چنان زار و نزار و زرد می‌شود که دشمنان و خویشانش به حال او رحمت می‌آورند و بر او می‌گریند؛ خواجه، پس از گذر از عشقی زمینی (جسمانی/ مجازی) پای به عالم عشق الهی می‌گذارد و رشک زمین و آسمان می‌شود، تا آنجا که مولانا / راویِ غزل‌ها او را به کتمان اسرار الهی و خاموشی فرامی‌خواند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Khāje: the symbol of love- defeated reason

نویسنده English

Saeid Pourazimi
Assistant Professor, Department of Persian Language and Literature, Faculty of Humanities, Bu-Ali Sina University, Hamedan, Iran
چکیده English

In Molana's Divan, it is said about a "Khāje" who, whether he has a historical identity or a creation of Molana, his characteristics, behaviors and the way he confronts God and the world, are reminiscent of philosophers. A group that considers Molana and other Sufis, their methods and approaches to express what God is or know or prove God as misleading and far from the goal.
The signs and references in the text to the states and authorities of this Khāje and his spiritual evolution is strengthen the hypothesis that we consider the Khāje of these sonnets as a person whose fate is narrated in scattered sonnets. Knowledge of Khāje will lead to the discovery of the semantic network of a number of allegorical sonnets and verses of Diwan-e- Kabir.
For the first time in this article, the sonnets that are the narration of this Khāje's situation and arise from a cognitive schema are linked together. To show the course of his life stages from the pride and blame of lovers to bowing before them and entering the sanctuary of Heavenly love and make those unique sonnets meaningful in a unique structure.
As one of the great mystics, by plotting this story in three parts, Molana has conveyed the theme of faith over rational reasoning. Arrogant Khāje in the beginning is a denier of lovers and against romantic behavior and is caught up in deceptive questions of reason. Then, God puts love in his heart and the Khāje falls in love with a beautiful woman and is so disturbed by the inflammation of the love that even enemies and relatives feel sorry for him and cry for him. The Khāje enters the world of Heavenly love and becomes the owner of a noble position to the extent that Molana invites him to hide spiritual secrets and silence.

کلیدواژه‌ها English

Molana
Khāje
reason
love
allegorical ghazal
ابن‌بی‌بی، حسین بن محمّد (1956 م الاوامر العلائیّه فی الامور العلائیّه (چاپ عکسی)، با مقدّمه و فهرست عدنان صدیق ارزی، آنکارا: چاپخانهٔ انجمن تاریخ ترک.
افلاکی، شمس‌الدّین احمد (1976-1980 م)، مناقب‌العارفین، با تصحیحات و حواشی و تعلیقات به کوشش تحسین یازیجی، آنکارا: چاپخانهٔ انجمن تاریخ ترک.
انوشه، حسن و غلامرضا خدابنده‌لو (1391)، فارسی ناشنیده، تهران: قطره.
تاریخ آل‌سلجوق در آناطولی (1377)، با مقدّمه، تصحیح و تعلیقات نادره جلالی، تهران: میراث مکتوب.
تبریزی، محمّدحسین بن خلف (1342)، برهان قاطع، به اهتمام محمّد معین، تهران: کتاب‌فروشی ابن‌سینا.
جامی، عبدالرّحمان (1373)، نفحات‌الانس من حضرات‌القدس، با مقدّمه، تصحیح و تعلیقات محمود عابدی، تهران: اطّلاعات.
رادویانی، محمّد بن عمر (1949 م)، ترجمان‌البلاغه، به تصحیح و اهتمام احمد آتش، استانبول: چاپخانهٔ ابراهیم خروس.
رواقی، علی با همکاری زهرا اصلانی (1392)، زبان فارسی افغانستان، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
سپهسالار، فریدون بن احمد (1391)، رساله در مناقب خداوندگار، به تصحیح و توضیح محمّدعلی موحّد و صمد موحّد، تهران: کارنامه.
سلطان‌ولد (1367)، معارف، به کوشش نجیب مایل هروی، تهران: مولی.
شمس تبریزی، محمّد بن علی بن ملک‌داد (1369)، مقالات شمس تبریزی، به تصحیح و تعلیق و محمّدعلی موحّد، تهران: خوارزمی.
فیضی سرهندی، اللّه‌داد (1335)، مدارالافاضل، به اهتمام دکتر محمّد باقر، لاهور: انتشارات دانشگاه پنجاب.
کتاب مقدّس (1920 م)، دارالسّلطنهٔ لندن: به نفقهٔ جماعت بریتیش و فورِن بَیبَل سوسائیتی.
مولانا، جلال‌الدّین محمّد بلخی (1925-1933 م)، مثنوی معنوی، به سعی و اهتمام و تصحیحِ رینولد الین نیکُلسون، لیدن: مطبعهٔ بریل.
ـــــــــ (1330)، فیه ما فیه، با تصحیحات و حواشی بدیع‌الزّمان فروزانفر، تهران: چاپخانهٔ مجلس.
ـــــــــ (13361342)، دیوان کبیر، با تصحیحات و حواشی بدیع‌الزّمان فروزانفر، تهران: دانشگاه تهران.
ـــــــــ (1365)، مجالس سبعه، با تصحیح و توضیحات توفیق سبحانی، تهران: کیهان.
ـــــــــ (1371)، مکتوبات، به تصحیح توفیق سبحانی، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
ـــــــــ (1388)، غزلیّات شمس تبریز، با مقدّمه، گزینش و تفسیر محمّدرضا شفیعی کدکنی، تهران: سخن.
میهنی، محمّد بن منوّر (1366)، اسرارالتّوحید فی مقامات الشیخ ابی‌سعید، با مقدّمه، تصحیح و تعلیقات محمّدرضا شفیعی کدکنی، تهران: آگاه.
Rūmī, Jalāluddīn (1898), Selected Poems from the Dīvān-i Shams-i Tabrīz, Edited and translated with an introduction, notes and appendices by Reynold A. Nicholson, Cambridge: Cambridge University Press.
دوره 24، شماره 6 - شماره پیاپی 100
نامه فرهنگستان (تحقیقات ادبی)
بهمن و اسفند 1404
صفحه 145-175

  • تاریخ دریافت 18 اردیبهشت 1403
  • تاریخ بازنگری 09 خرداد 1403
  • تاریخ پذیرش 10 مهر 1403