در دیوان کبیر از «خواجه»ای سخن می‌رود که چه صاحب هویتی تاریخی بوده باشد و چه برساختۀ مولانا باشد خصایص و کار و کردارها و شیوۀ مواجهه‌اش با خدا و جهان، شمایل عقل‌محوران و فیلسوفان را پیش چشم می‌آورد؛ گروهی که مولانا و دیگر صوفیان تمهیدات و روش‌های آن‌ها برای بیانِ چیستی یا شناخت یا اثبات امر مقدس را گمراه‌کننده و دورافکننده از مقصود می‌دانند.

نشانه‌ها و اشاره‌های درون‌متنی به حالات و مقامات این «خواجه» و سیر تکامل معنوی‌اش این فرضیه را نیرو می‌بخشد که «خواجه»ی این غزل‌ها را شخصی واحد بدانیم که سرنوشتش در غزل‌هایی پراکنده روایت شده است. شناخت «خواجه» به کشف شبکۀ معناییِ شماری از غزل‌های تمثیلی و بیت‌های دیوان کبیر خواهد انجامید. در این مقاله برای نخستین‌بار غزل‌هایی که روایت حالِ این «خواجه»‌ و برآمده از یک «طرحوارۀ شناختی» واحد هستند به هم پیوند می‌خورند تا سیر مراتب زیستیِ او از تفرعن و نکوهشِ عاشقان تا کُرنش در پیشگاه آنان و درآمدن در حریم عشقِ آسمانی را نشان دهند و آن غزل‌های بی‌مصداق را در بافتاری یکّه معنی‌دار کنند.

مولانا این قصه در سه پرده روایت کرده است: خواجۀ متکبر منکر عاشقان و معارض سلوک عاشقانه است و گرفتار پرسش‌های فریبندۀ عقل. سپس به تیر قضای الاهی دوخته و سوداییِ شاهدی می‌شود و از تفِ عشق آن عایشه چنان زار و زرد می‌شود که دشمنان و خویشانش بر او می‌گریند. خواجه پس از گذر از عشقی مجازی پای به عالم عشق الاهی می‌گذارد؛ تا آنجا که راویِ غزل‌ها او را به کتمان اسرار الاهی و می‌خواند.