نامه فرهنگستان

نامه فرهنگستان

دگردیسی مفهوم و مصداق «تکیه» از آغاز تا دورۀ قاجار با استناد به شعر فارسی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری رشتهٔ زبان و ادبیّات فارسی، گرایش ادبیات غنایی، دانشکدهٔ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران
2 دانشیار زبان و ادبّیات فارسی دانشگاه اصفهان، دانشکدهٔ ادبیات و علوم انسانی، اصفهان، ایران، نویسنده مسئول
چکیده
تکیه از جمله بناهای مذهبی است که پس از اسلام در ایران و برخی از کشورهای اسلامی ساخته شده و در طول زمان از نظر معماری و کاربری تغییرات زیادی یافته است. این مکان، که در سده‌های اوّلیّه بنایی ساده برای سیر و سلوک بود، از دورهٔ صفویّه به بعد، به‌سبب ترویج مذهب تشیّع در ایران، اهمّیّت بیشتری یافت و در برخی موارد به عمارتی مجلّل با کاربری جدید تبدیل شد. در این دوره، در اشعار فارسی نیز تکیه جایگاهی ویژه پیدا کرد و شاعران فارسی در تاریخ احداث، معرّفی و توصیف برخی از این تکایا اشعار مستقلّی سرودند. در این پژوهش، بر اساس اشعاری که از قرن چهارم تا دورهٔ قاجار از دیوانها و تذکره‌ها، استخراج گردید، دگردیسی معنایی و تغییر کاربری تکیه نشان داده شد. با استناد به این اشعار، پنج نوع از مصادیق تکیه را می‌توان از یکدیگر متمایز کرد که در بسیاری از موارد، به موازات یکدیگر رواج داشته‌اند. برخی از مصادیق تکیه، مانند تکیهٔ صوفی، پس از صفویّه بسیار محدود شد، امّا تکیه به معنای آرامگاه یا مکانی برای برگزاری مراسم مذهبی تا به امروز در بسیاری از شهرها وجود دارد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Metamorphosis of the Concept and Use of "Takiyeh" from the Beginning to the Qajar Period with Reference to Persian Poetry

نویسندگان English

Fateme Amiri 1
Aliakbar Ahmadidarani 2
1 PhD student in Persian Language and Literature, Lyric Literature major, Faculty of Literature and Humanities, University of Isfahan, Isfahan, Iran
2 Associate Professor of Persian Language and Literature, University of Isfahan, Faculty of Literature and Humanities, Isfahan, Iran, Corresponding Author
چکیده English

Takiye is one of the religious buildings that were built after Islam in Iran and some Islamic countries and has undergone many changes in terms of architecture and usage over time. This place, which was a simple building for Mystical behavior in the early centuries, became more important from the Safavid period onwards due to the promotion of the Shi’a religion in Iran, and in some cases it was turned into a luxurious building with a new use. In this period, Takiye found a special place in Persian poetry. And Persian poets wrote independent poems in the history of construction, introduction and description of some of these takayas. In this research, the poems written about Takyeh from the 4th century to the Qajar period were extracted and analyzed from divans and tazkirehs. The analysis of these poems from the beginning of Persian poetry to the Qajar period shows the semantic transformation and change of use of this place. Referring to these poems, five types of takiye can be distinguished from each other, which in many cases have existed in parallel with each other. Such as takiye meaning grave and takiye to hold religious ceremonies which still exist in many cities today.

کلیدواژه‌ها English

building
Takiye
period
Persian poetry
religion
ابن‌کربلائی، حافظ حسین (1349)، روضات‌الجنان و جنات‌الجنان، به تصحیح و تعلیق جعفر سلطان‌القرائی،‌ تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
ابوسعید ابوالخیر (1334)، سخنان منظوم ابوسعید ابوالخیر، به تصحیح و تعلیقات سعید نفیسی، تهران: کتابخانۀ شمس.
امین، سیدحسن (1381)، «تعامل معماری و شعر فارسی»، کتاب ماه هنر، ش 53 و 54، ص 19-25.
ـــــــــ (1381)، «تعامل معماری و شعر فارسی»، کتاب ماه هنر، ش 53 و 54، ص 19-25.
باباطاهر (1374)، دیوان، استنساخ از متن مصحّح وحید دستگردی، تهران: اقبال.
پیرزادۀ نائینی، محمّدعلی بن محمّداسماعیل (1343)، سفرنامۀ حاجی پیرزاده فرمانفرمائیان، تهران: چاپ حافظ.
پیرنیا، محمّدکریم (1387)، آشنایی با معماری اسلامی ایران، تدوین غلامحسین معماریان، تهران: دانشگاه علم و صنعت.
تأثیر تبریزی، محسن (1373)، دیوان، تصحیح امین‌پاشا اجلالی، تهران: نشر دانشگاهی.
تحویلدار، حسین بن محمّدابراهیم (1342)، جغرافیای اصفهان، به کوشش منوچهر ستوده، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
توسّلی، محمود (1366)، حسینیّه‌ها، تکایا، مصلّاها: معماری ایران دورۀ اسلامی، به کوشش محمّدیوسف کیانی، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
حسینی خلیفه، سیّداحمد (2021)، فتوحات گیتی‌ستان، منظومه‌ای در تاریخ شاه‌عبّاس، به مقدّمه و تصحیح نزهت احمدی (صرّاف) و محسن محمّدی فشارکی، سوئد: داناگارد.
دهخدا، علی‌اکبر(1373)، لغت‌نامۀ دهخدا، تهران: مؤسسۀ انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
دهلوی، احمد (1977)، فرهنگ آصفیّه، لاهور: گلبرگ.
دیباج، سیّدموسی (1382)، شعر و خانۀ ما: تحقیقی در معماری و ادب فارسی، تهران: پیوند نو.
ذکاء، یحیی (1349)، تاریخچۀ ساختمان‌های ارگ سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان، تهران: انجمن آثار ملّی.
راوندی، محمّد (1333)، راحةالصدور و آیةالسرور، به کوشش محمّد اقبال، تهران: امیرکبیر.
سعدی، مصلح بن عبداللّه (1376)، کلّیّات، بر اساس نسخۀ محمّدعلی فروغی، تهران: داد.
سلطان‌زاده، حسین (1362)، روند شکل‌گیری شهر و مراکز مذهبی در ایران، تهران: آگاه.
شاهمندی، اکبر(1391)، «سردر»، دانشنامۀ تخت فولاد اصفهان، زیر نظر اصغر منتظرالقائم، اصفهان: سازمان فرهنگی و تفریحی شهرداری اصفهان.
شایسته‌فر، مهناز (1388)، «تعامل معماری و شعر فارسی در بناهای عصر تیموری و صفوی»، دوفصلنامۀ علمی- پژوهشی مطالعات هنر اسلامی، ش 11،پاییز و زمستان، ص 79-104.
صبا، فتحعلی بن محمّد (1341)، دیوان، به تصحیح و اهتمام محمّدعلی نجاتی، تهران: اقبال.
صفایی جندقی، احمد بن ابوالحسن (1388)، دیوان، به تصحیح سیّدعلی آل‌داود، تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
عبید زاکانی، عبیداللّه (1393)، دیوان، به تصحیح و شرح پرویز اتابکی، تهران: زوّار.
غالب دهلوی، اسداللّه بن عبداللّه (1376)، دیوان، به اهتمام محسن کیانی، تهران: روزنه.
غلامی، یداللّه (1369)، «امام‌باره»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، به سرپرستی سیّد محمّدکاظم موسوی بجنوردی، تهران: انتشارات دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
کیانی، محسن (1369)، تاریخ خانقاه در ایران، تهران: کتابخانۀ طهوری.
گروبه، ارنست و دیگران (1391)، معماری جهان اسلام (تاریخ و مفهوم اجتماعی آن)، ترجمۀ یعقوب آژند، تهران: مولی.
مدنی، محمّدحسین (1345)، «تکیۀ درویش»، مهر، س 12، ش 4، ص 276-279.
مستوفی، عبداللّه (1360)، شرح زندگانی من یا تاریخ اجتماعی و اداری دورۀ قاجاریّه، تهران: زوّار، تهران 1360.
مشتاق اصفهانی، میرعلی (1363)، دیوان، به اهتمام حسین مکّی، تهران: علمی.
مصطفوی، محمدّتقی (1361)، آثار تاریخی طهران، به تنظیم و تصحیح میرهاشم محدّث، ج 1، تهران: انجمن آثار ملّی.
منفرد، افسانه (1383)، «تکیه»، دانشنامۀ جهان اسلام، به سرپرستی غلامعلی حدّاد عادل، تهران: بنیاد دایرةالمعارف اسلامی.
مهدوی، مصلح‌الدّین(1370)، لسان الارض یا تاریخ تخت فولاد، اصفهان: انجمن کتابخانه‌های عمومی اصفهان.
ناظم هروی (1374)، دیوان، به تصحیح محمّد قهرمان، مشهد: آستان قدس رضوی.
نخجوانی، حسین (1343)، موادالتّواریخ، تهران: کتابفروشی ادبیّه.
نراقی، حسن (1365)، تاریخ اجتماعی کاشان، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
نصرآبادی، محمّدطاهر (1378)، تذکرۀ نصرآبادی، به مقدّمه، تصحیح و تعلیقات محسن ناجی نصرآبادی، تهران: اساطیر.
والۀ اصفهانی، محمّد یوسف بن حسین (1371)، دیوان، به مقدّمه، مقابله و تصحیح رضا عبداللّهی، تهران: برگ.
وحید قزوینی، محمّدطاهر (1383)، تاریخ جهان‌آرای عبّاسی، به مقدّمه، تصحیح و تعلیقات سیّدسعید میرمحمّدصادق، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
ورجاوند، پرویز (1377)، سیمای تاریخ و فرهنگ قزوین، تهران: نی.
هاتف اصفهانی، احمد (1395)، دیوان، به مقدّمه، تصحیح و تعلیقات وجیهه ربیع، تهران: میراث مکتوب، با همکاری دانشگاه اصفهان و مرکز آفرینش‌های ادبی قلمستان.
همایی، جلال‌الدّین (1381)، تاریخ اصفهان، مجلّد ابنیه و عمارات، به کوشش ماهدخت‌بانو همایی، تهران: هما.
هنرفر، لطف‌اللّه (1350)، گنجینۀ آثار تاریخی اصفهان، اصفهان: کتابفروشی ثقفی.
دوره 24، شماره 6 - شماره پیاپی 100
نامه فرهنگستان (تحقیقات ادبی)
بهمن و اسفند 1404
صفحه 176-195

  • تاریخ دریافت 09 اردیبهشت 1403
  • تاریخ بازنگری 22 اردیبهشت 1403
  • تاریخ پذیرش 11 تیر 1403