نامه فرهنگستان

نامه فرهنگستان

شرح و تصحیح ابیاتی از بوستان سعدی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استاد گروه زبان و ادبیّات فارسی، دانشکدۀ زبان و ادبیّات، دانشگاه کردستان، سنندج، ایران
2 بخش زبان و ادبیّات فارسی، دانشکدۀ زبان، دانشگاه سلیمانیّه، عراق
چکیده
از بوستان سعدی چند چاپ و تصحیح، به همراه شرح و توضیح ابیات و واژگان و اصطلاحات، منتشر شده است. به‌رغم کوشش‌هایی که تا امروز در شرح و تصحیح ابیات بوستان صورت گرفته است، برخی ابیات این منظومه همچنان نیازمند شرح و توضیح و بازبینی نسخه‌های کهن و تصحیح مجدّد است. با توجّه به جامعیّت و رواج بوستان سعدی تصحیح و توضیح استاد یوسفی، ابیات مورد بحث در این مقاله را براساس آن نقل‌کرده‌ایم. پس از نقل ابیات و توضیحات استاد یوسفی، به تطبیق و نقد سایر شروح یا ضبط‌های آن در چاپ‌های بوستان یا مقالات و کتاب‌های تحقیقی در زمینهٔ شرح و تصحیح بوستان پرداخته‌ایم. همچنین، با ذکر چند مورد از سهوها یا قصورهای شارحان، اهمّیّت و ضرورت توجّه به نکته‌های بلاغی در شرح ابیات تبیین و تحلیل شده است. در یک مورد نیز، برای تبیین ضرورت دقّت در کاربرد اصطلاحات خاص، به کاربرد «خاتمت» در مصطلحات کلامی بوستان اشاره‌کرده‌ایم. در موردِ واژه‌ها و تعابیری چون آزادمردی، جَفت و راه راست، متناسب با متن بوستان و براساس شواهد برون‌متنی، معانی تازه‌ای عرضه شده است. این معانی با آنچه شارحان و مصحّحان بوستان نوشته‌اند البتّه متفاوت است. در یک مورد نیز به تصحیح قیاسی پرداخته‌ایم؛ مصراع «تو در ره نه‌ای زین قبل واپسی» به‌صورتِ «تو بر بی‌رهی زین قبل واپسی» تصحیح شده است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Explanatory Notes and Emendations on Verses from Sa'di's Būstān

نویسندگان English

Teymoor Malmir 1
Arkan Abdullah Mahmood 2
1 Professor, Department of Persian Language and Literature, Faculty of Language and Literature, University of Kurdistan, Sanandaj, Iran
2 Department of Persian Language and Literature, Faculty of Language, University of Sulaymaniyah, Iraq
چکیده English

Numerous editions and emendations of Sa'di's Būstānhave been published so far, accompanied by critical explanations and annotations of verses, vocabulary, and idioms. Despite the efforts made to date in elucidating and amending the verses of Sa'di's Būstān, some verses of this work still need to be explained, annotated, and revised based on the available ancient manuscripts. Considering the comprehensiveness and popularity of Yousefi's emendation and explanation of Būstān, the verses discussed in this article are quoted based on that edition. Having presented the verses and Yousefi's notes, we then compare and critique other emendations of these verses that are either taken from printed editions of Būstān or articles and research books on critical reading of Būstān. We also highlight a few instances of commentators' errors or omissions, emphasizing the necessity of paying attention to the rhetorical nuances in verse explication. In one case, we refer to the use of "khātamat" in the theological terminology of Būstān to illustrate the need for precision in the application of specific terminology. Moreover, new meanings are proposed for words and expressions such as "āzādmardī" (free man), "jaft" (solid and strong), and "rāh-e rāst" (right path) in the context of Būstān and based on extratextual evidence. These meanings differ from those provided by commentators and emendators of Būstān. In another case, we also propose a conjectural emendation: the verse "To dar rahe ney zin qabl vapasi" is emended to "To bar bi-raheyi zin qabl vapasi" (You return from this path before reaching it).

کلیدواژه‌ها English

Explanation and emendation of Sa'di's Būstān
conjectural emendation
Sa'di's rhetoric
khātamat
āzādmardī
قرآن کریم.
ابن ابی‌الخیر، ایرانشاه (1370)، بهمن‌نامه، به تصحیح رحیم عفیفی، تهران: علمی و فرهنگی.
انزابی‌نژاد، رضا و سعید قره‌بگلو (1378)، شرح و گزارش بوستان سعدی، تهران: جامی.
ایران‌پرست، نوراللّه (1356)، بوستان، تهران: دانش.
برومندسعید، جواد (1385)، دگرگونی‌های آوایی واژگان در زبان فارسی (قلب: افزایش-کاهش)، ج 4، کرمان: دانشگاه شهید باهنر کرمان.
برهان، محمّدحسین خلف تبریزی (1375)، برهان قاطع، به تصحیح و تحشیهٔ محمّد معین، تهران: امیرکبیر.
بیرونی، ابوریحان (1370)، کتاب الصیدنه فی الطب، به تصحیح عبّاس زریاب، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
تفتازانی، سعدالدّین مسعود بن عمر (1425 ق)، المطوّل (شرح تلخیص المفتاح)، تصحیح و تعلیق احمد عزو عنایة، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
حافظ شیرازی، شمس‌الدّین محمّد (1390)، دیوان، تصحیح محمّد قزوینی و قاسم غنی، تهران: زوّار.
حمیدیان، سعید (1379)، «دو سه نکته بر شروح سعدی»، سعدی‌شناسی، س3، دفتر 3، اردیبهشت، ص 224-229.
خالقی مطلق، جلال (1391)، یادداشت‌های شاهنامه (با اصلاحات و افزوده‌ها)، بخش یکم، تهران: مرکز دائرۀالمعارف بزرگ اسلامی.
خزائلی، محمّد (1353)، شرح بوستان، تهران: جاویدان.
رودکی، جعفر بن محمّد (1367)، دیوان، زیر نظر ی. براگینسکی، تهران: فخر رازی.
زنجانی، برات و مهبود فاضلی (1381)، «بررسی و نقد شرح سودی بر بوستان سعدی»، ضمیمهٔ مجلهٔ دانشکدۀ ادبیّات و علوم انسانی دانشگاه تهران، ش 6-8، تیر، ص 21-40.
سعدی، مصلح بن عبداللّه (1367)، کلّیّات سعدی، به تصحیح محمّدعلی فروغی، تهران: امیرکبیر.
ـــــــــ (1392)، بوستان سعدی، به تصحیح و توضیح غلامحسین یوسفی، تهران: خوارزمی.
سودی، محمّد افندی (1352)، شرح سودی بر بوستان، ترجمه و تحشیه و تهیهٔ متن انتقادی از اکبر بهروز، تبریز: کتابفروشی حقیقت.
طوسی، خواجه نظام‌الملک (1355)، سیرالملوک (سیاست‌نامه)، به اهتمام هیوبرت دارک، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
عطّار نیشابوری، محمّد بن ابراهیم (1386)، مصیبت‌نامه، به تصحیح محمّدرضا شفیعی کدکنی، تهران: سخن.
علی‌زاده، احمد و آرش مطلّبی (1388)، «نقدی بر بوستان سعدی انتخاب و توضیح دکتر حسن انوری»، کتاب ماه ادبیّات، س 3، ش 28، ص 72-78، مرداد، ص 72-78.
کاردگر، یحیی (1386)، «در حاشیهٔ بوستان سعدی؛ نگاهی گذرا به شروح بوستان، با تأکید بر شرح بوستان یوسفی»، نشریهٔ دانشکدۀ ادبیّات و علوم انسانی دانشگاه شهید باهنر کرمان، دورهٔ جدید، ش 21 (پیاپی 18)، بهار، ص 137-165.
کمیلی، مختار (1390)، «دارالشّفای سعدی (مقوله‌های پزشکی در آثار سعدی)»، متنشناسی ادب فارسی، س 3، ش 12، زمستان، ص 71-92.
مالمیر، تیمور (1389)، «تعبیر راه راست در متون کهن»، متنشناسی ادب فارسی، س 2، ش 6، تابستان، ص 29-48.
ـــــــــ (1393)، «شرح شکن زلف»، نامهٔ فرهنگستان، س 13، شمارهٔ 51، بهار، ص 95-107.
ـــــــــ (1400)، «معنای کهن آزاد، آزادی و نقش آن در ترکیبات وصفی متون کلاسیک»، پژوهشنامۀ متون ادبی دورهٔ عراقی، س 2، ش 4، زمستان، ص 61-75.
مجیدی، مریم (1388)، «جلوه‌ها و کارکردهای نمود فعل در زبان فارسی»، پژوهش زبان و ادبیّات فارسی، س 7، ش 15، زمستان، ص 145-158.
مستملی بخاری، ابوابراهیم اسماعیل بن محمّد (1365)، شرح التّعرف لمذهب التصوّف، ربع سوم، به تصحیح محمّد روشن، تهران: اساطیر.
موسایی باغستانی، معصومه (1402 الف)، «نقدی بر توضیح چند بیت از بوستان سعدی به تصحیح و توضیح غلامحسین یوسفی»، پژوهشنامۀ متون ادبی دورهٔ عراقی، س 4، ش 2، تابستان، ص 85-99.
 ـــــــــ (1402 ب)، «تصحیح 26 بیت از بوستان سعدی؛ مصحّح دکتر غلامحسین یوسفی»، متن‌پژوهی ادبی، س 27، ش 98، زمستان، ص 325-360.
مولوی، جلال الدّین محمّد (1367)، کلّیّات شمس تبریزی، به تصحیح بدیع‌الزّمان فروزانفر، تهران: امیرکبیر.
ـــــــــ (1368)، مثنوی، به تصحیح رینولد نیکلسون، تهران: مولی.
مؤیّد شیرازی، جعفر (1377)، بازیافت بوستانی‌های سعدی، تهران: ایما.
ناصح، محمّدعلی (1375)، شرح بوستان، به کوشش خلیل خطیب رهبر، تهران: صفی‌علیشاه.
نظامی گنجه‌ای، الیاس بن یوسف (1391)، لیلی و مجنون، به تصحیح بهروز ثروتیان، تهران: امیرکبیر.
نیک‌منش، محمّد (1383)، «نقد و نظری بر شرح و تصحیح ابیاتی از بوستان سعدی»، پژوهش‌های ادبی، س 2، ش 3، بهار، 103-114.
دوره 24، شماره 6 - شماره پیاپی 100
نامه فرهنگستان (تحقیقات ادبی)
بهمن و اسفند 1404
صفحه 123-144

  • تاریخ دریافت 19 خرداد 1403
  • تاریخ بازنگری 21 تیر 1403
  • تاریخ پذیرش 28 شهریور 1404