نامه فرهنگستان

نامه فرهنگستان

تحلیل برابرسنجی‌های بلاغیِ «فصل و وصل » در اد بیّات و خوشنویسی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانش‌آموختۀ دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه کردستان و استاد انجمن خوشنویسان ایران، کردستان، ایران
چکیده
فصل و وصل از مهم‌ترین مفاهیمی است که در متنِ هنرهای گوناگون وجود دارد و ظرفیّت‌های زیباشناختی فراوانی را در آثار هنری و ادبی ایجاد می‌کند. اعتبار و اشتهار این بحث در ادبیّات تا به حدّی است که برخی از علما شناخت بلاغت را منحصر به شناسایی فصل و وصل کرده‌اند. امّا در پژوهش‌های عرصهٔ خوشنویسی و رسالات و کتاب‌های مرتبط با آن، نه‌تنها هیچ سخنی از فصل و وصل به عنوان شگردی بلاغی نرفته، بلکه به طور کلی و از اساس چیزی به عنوان «بلاغت» در مباحثِ خوشنویسی نمی‌توان یافت. این در حالی است که نگارندهٔ این مقاله، پس از پژوهش‌های بسیار، به این نکتهٔ مهم و نویافته رسیده که خوشنویسی نیز، مانند ادبیّات، فصاحت و بلاغت خاصِ خود را دارد و شگردهای آن نیز دارای پیوندهای عمیقی با شگردهای ادبی است. فصل و وصل از مؤثّرترین عناصر تکوین ادبیّت و خوشنویساییِ متون زبانی و شکلی در آثار این دو حوزه است. فصلْ امکان گذار از موقعیّتی مستقل را به موقعیّتی مجزّا از آن فراهم می‌کند و وصل امکان تداوم و کششِ موقعیّتی وابسته را در موقعیّتی پیوندپذیر با آن میسّر می‌سازد. خوشنویسان و شاعران، از راه فصل و وصل‌های بلاغی، فضایی مناسب برای همزیستیِ هنری میان سازه‌های خط یا زبان ایجاد می‌کنند. این مقالهٔ میان‌رشته‌ای، به شیوهٔ توصیفی ـ تحلیلی، برای نخستین بار، به آشکار کردنِ پنهان‌ترین پیوندهای ساختاریِ ادبیّات و خوشنویسی در قلمرو گستردهٔ فصل و وصل پرداخته است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Analyzing the Rhetorical Equivalences of "Preposing and Postposing" in Literature and Calligraphy

نویسنده English

Azad Mahmoudi
PhD in Persian Language and Literature from the University of Kurdistan and professor at the Iranian Calligraphers Association, Kurdistan, Iran
چکیده English

Preposing and postposing are among the most important concepts that exist in the text of various arts and create many aesthetic capacities in artistic and literary works. The validity and reputation of this discussion in literature is to such an extent that some scholars have linked the recognition of rhetoric to the identification of preposing and postposing. But in the researches of the field of calligraphy and treatises and books related to it, not only there has been no mention of preposing and postposing as a rhetorical skill, but also, something called "rhetoric" cannot be found in the topics of calligraphy; Meanwhile, the writer of this article, after many researches, has come to this important and innovative point, that calligraphy, like literature, has its own eloquence and rhetoric, and its techniques have deep links with literary techniques. Preposing and postposing are among the most effective elements in the development of literary and well-written linguistic and formal texts in the works of these two fields. The preposing provides the possibility of transition from an independent position to a separate position from it, and the postposing enables the continuation and stretching of a dependent position in a position that can be connected with it. Calligraphers and poets create a suitable space for artistic coexistence between calligraphy and language structures through rhetorical preposing and postposing. This interdisciplinary article in a descriptive-analytical way, for the first time, has revealed the most hidden structural links of literature and calligraphy in the vast realm of preposing and postposing.

کلیدواژه‌ها English

literature
calligraphy
preposing and postposing
rhetoric and eloquence
structural links
آقایی، مهرداد و دیگران (1400)، «تکنیک زبانی و معناسازی تکواژ دستوری واو در قرآن کریم و دیوان حافظ شیرازی»، فصلنامهٔ علمی-تخصصی مطالعات زبان فارسی، س 4، ش 8، زمستان، ص 1-19.
ابن‌خلدون، عبدالرّحمن (1382)، مقدّمهٔ ابن‌خلدون، ترجمهٔ محمّد پروین گنابادی، تهران: علمی و فرهنگی.
ابن‌مقله (بی‌تا)، اصناف الکتاب، نسخۀ خطّی موجود در خزانۀ عامۀ رباط الفتح در مغرب اقصی، شمارۀ 1723.
ـــــــــ (بی‌تا)، فی علم الخطّ و القلم، نسخۀ خطّی موجود در دارالکتب مصر، شمارۀ 14.
ـــــــــ (بی‌تا)، مقدمة فی الخط، نسخۀ خطی موجود در خزانۀ عامۀ رباط الفتح در مغرب اقصی، شماره 1624
ـــــــــ (بی‌تا)، میزان الخط، نسخۀ خطّی موجود درمکتبة عطارین تونس.
احمدی، بابک (1382)، ساختار و تأویل متن، تهران: مرکز.
اسلامی ندوشن، محمّدعلی (1375)، سروِ سایه‌فکن، خوشنویس: غلامحسین امیرخانی، تهران: انتشارات یزدان.
امیرخانی، غلامحسین (1390)، صحیفهٔ هستی، قطعات منتخب، تهران: انتشارات کلهر.
ـــــــــ (1394)، مشق نام لیلی؛ منتخب قطعات با مقدّمۀ جواد بختیاری، کرمعلی شیرازی، فلسفی، تهران: یساولی.
ـــــــــ (1395). عرصهٔ سیمرغ، قطعات نفیس، با مقدّمۀ علی شیرازی، تهران: رواق هنر.
باباشاه اصفهانی (1335)، آداب‌المشق، تهران: یساولی.
بارت، رولان (1399)، مبانی نشانه‌شناسی، ترجمۀ صادق رشیدی و فرزانه دوستی، تهران: علمی و فرهنگی.
بوستان خط (قطعات نفیس از خطّاطان قدیم) (1358 (تاریخ مقدّمه))، تهران: انتشارات کتابخانهٔ مستوفی.
بیانی، مهدی (1328)، فهرست نمایشگاه خطوط خوش نستعلیق کتابخانهٔ ملّی، تهران: کتابفروشی علی‌اکبر علمی و شرکا.
تولستوی، لئون (1364)، هنر چیست، ترجمۀ کاوه دهگان. تهران: امیرکبیر.
جاحظ، عمرو بن بحر (2002)، البیان و التّبیین، قدّم لها و بوّبها و شرحها الدکتور علی بوملحم، بیروت: دار و مکتبة الهلال.
جرجانی، عبدالقاهر (بی‌تا)، دلائل الإعجاز فی القرآن، قرأه و علَّق علیه محمود محمّد شاکر، قاهرة: مکتبة الخانجی.
حافظ، شمس‌الدین محمّد (1369)، دیوان، به تصحیح محمّد قزوینی و قاسم غنی، تهران: زوار.
خطیب رهبر، خلیل (1367)، دستور زبان فارسی؛ حروف اضافه و ربط، تهران: سعدی.
خیّام نیشابوری، عمر (1394)، چارانه‌های خیّام، نسخهٔ محمّدعلی فروغی، به خطّ محمّد حیدری، با دیباچۀ میرجلال‌الدّین کزّازی، تهران: محمّد حیدری مدوییه.
خیّامپور، عبدالرّسول (1382)، دستور زبان فارسی، تبریز: ستوده.
راوندی، محمّد بن علی بن سلیمان (1921)، راحة الصّدور و آیة السّرور، به تصحیح محمّد اقبال، لیدن: مطبعهٔ بریل.
رید، هربرت (1374)، معنی هنر، ترجمۀ نجف دریابندری، تهران: علمی و فرهنگی.
سارتر، ژان پل (بی‌تا)، ادبیّات چیست، ترجمۀ ابوالحسن نجفی و مصطفی رحیمی، تهران: زمان.
سعدی، مصلح بن عبداللّه (1372)، کلّیّات، به اهتمام محمّدعلی فروغی، تهران: امیرکبیر.
سکّاکی، ابی یعقوب (2000). مفتاح العلوم، حقّقه و قدّم له و فهرسه الدکتور عبد الحمید هنداوی، بیروت: دارالکتب العلمیة.
سلطانعلی مشهدی (1335)، صراط‌السطور، تهران: یساولی.
سلوتی، رحیم (1382)، میراث جاوید، پژوهش‌نامهٔ خطّ نستعلیق، تهران: گنجینهٔ فرهنگ.
شاملو، احمد (1384)، مجموعۀ آثار، دفتر یکم: شعرها، تهران: نگاه.
شفیعی کدکنی، محمّدرضا (1381)، موسیقی شعر، تهران: آگاه.
ـــــــــ (1392)، با چراغ و آینه، تهران: سخن.
شمیسا، سیروس (1386)، معانی، تهران: میترا.
عسکری، ابی هلال الحسن (1419 ق)، کتاب الصّناعتین، تحقیق: علی محمّد البجاوی و محمّد ابوالفضل ابراهیم، بیروت: المکتبة العصریه.
عطّار، فریدالدین (1383)، منطق‌الطّیر، با مقدمه، تصحیح و تعلیقات محمّدرضا شفیعی کدکنی، تهران: سخن.
فردوسی، ابوالقاسم (1970)، شاهنامه، مسکو: آکادمی علوم اتّحاد شوروی، ادارهٔ انتشارات ادبیّات خاور.
فضائلی، حبیب‌اللّه (1362)، تعلیم خط، تهران: سروش.
ـــــــــ (1390)، اطلس خط، تحقیق در خطوط اسلامی، تهران: سروش.
فلسفی، امیراحمد (1377)، کتاب کشیده، تهران: یساولی.
قلقشندی، احمد (بی‌تا)، صبح الاعشی فی صناعة الانشاء، شرحه و علّق علیه و قابَلَ نصوصه محمّد حسین شمس الدّین، بیروت: دار الکتب العلمیة.
کرس، گونتر و ون لیوون، تئو (1396)، خوانش تصاویر، ترجمۀ سجاد کبگانی، تهران: هنر نو.
کلک مستی (قطعات منتخب خوشنویسی به مناسبت چهارصدمین سال شهادت استاد کل میرعماد قزوینی) (1383)، قزوین: انجمن خوشنویسان قزوین.
مجنون رفیقی هروی (بی‌تا)، رساله‌های خط مجنون رفیقی هروی، به گردآوری رضا مایل هروی، کابل: وزارت اطّلاعات و کلتور، ریاست کلتور و هنر انجمن تاریخ افغانستان.
محمّدی، فرهاد (1400)، «فرایند شکل‌گیری ساخت بلاغی عطف وجوه»، فصلنامهٔ علمی کاوش‌نامه، س 22، بهار، ش 48، ص 115-138.
مرقّع رنگین (منتخبی از آثارنفیس خوشنویسان بزرگ ایران تا نیمهٔ قرن چهاردهم) (1378)، تهران: انجمن خوشنویسان ایران.
مشعشعی، غلامرضا (1391)، احوال و آثار درویش عبدالمجید طالقانی، تهران: کتابخانهٔ مجلس شورای اسلامی.
میرعلی هروی (1392)، منتخبی از مرقّعات ایران و هند در موزه‌های جهان، به گردآوری محمّدمهدی زارع‌دار، کرج: رواق هنر.
میرعماد الحسنی سیفی قزوینی (1382)، قطعات منتخب استاد بزرگ خط نستعلیق، با مقدّمۀ غلامحسین امیرخانی، تهران: یزدانی.
میرعماد الحسنی سیفی قزوینی (1392)، پادشاه ممالک خط، به گردآوری محمّدمهدی زارع‌دار، تهران: هنرکدهٔ کرج.
وفایی، عباسعلی و سمیّه آقابابایی (1394)، «فصل و وصل از منظر علم معانی و دستور زبان فارسی»، دوفصل‌نامهٔ علوم ادبی، س 4، ش 6، بهار و تابستان، ص 7-38.
هاشم محمّد الخطّاط (1362)، قواعد الخطّ العربی، تهران: ناصرخسرو.
هاشمی، احمد (1382)، جواهرالبلاغه، به ترجمه و شرح حسن عرفان، قم: بلاغت.
دوره 24، شماره 6 - شماره پیاپی 100
نامه فرهنگستان (تحقیقات ادبی)
بهمن و اسفند 1404
صفحه 196-238

  • تاریخ دریافت 26 آبان 1403
  • تاریخ بازنگری 04 آذر 1403
  • تاریخ پذیرش 10 بهمن 1403