نامه فرهنگستان

نامه فرهنگستان

بازتاب پنداری هندوایرانی دربارۀ رزم‌افزار ویژۀ پهلوان در شاهنامه ٔ فردوسی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استاد گروه فرهنگ و زبان‌های باستانی، دانشکدهٔ ادبیّات فارسی و زبان‌های خارجی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران
چکیده
مقالۀ حاضر متضمّن پیشنهادی دربارۀ شرح بیتی از شاهنامۀ فردوسی است که تا به حال تعبیر قانع‌کننده‌ای برای آن ارائه نشده‌است. بیت مورد نظر به صورت زیر در گزارش مربوط به نخستین جنگ کی‌قباد با تورانیان، در توصیف آرایش سپاه ایران و زیناوندی دستانِ سام، آمده‌است:





 
پسِ پشتشان زال بــــا کیـــــقباد


 


بـه یک دست آتش به یک دست باد





از محقّقان عدّه‌ای «آتش» و «باد» را کنایه از «تندی و شتاب» دانسته و مصراع دوم را در توصیف جناحین سپاه ایران تصوّر کرده‌اند و عدّه‌ای دیگر «آتش» را استعاره از «شمشیر» و «باد» را استعاره از باره‌ای به شمار آورده‌اند که زال زیر ران دارد. امّا هیچ‌یک از این تعابیر صائب به نظر نمی‌رسد. در متون هندی و ایرانی باستان و متن‌های فارسی میانه شواهد کافی در دست است که نشان می‌دهند از دیرباز هندوایرانیان آتش را به‌سان رزم‌افزاری تلقّی می‌کردند که ایزدان رزم‌یوز و یلان پرخاشخر با آن قوای تاریکی و نیروی شر را در هم می‌شکستند و بدین وسیله طراوت و شادابی را برای جهان و شادکامی و فرخندگی را برای جهانیان به ارمغان می‌آوردند. به گمان ما، مضمون و محتوای بیت مورد بحث در واقع بازتابی از همین تفکّر کهن هندوایرانی است که بر طبق آن زال برای نبرد با تورانیان، که بدون تردید در حماسۀ ملّی ایران مظهر و نمودی از قوای شر هستند، با آتش و باد مسلّح می‌شود تا با این دو افزار، که به ملازمت آن‏ها در متون اوستایی هم اشاره شده است، قوای خصم را در هم شکند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Reflection of Ancient Indo-Iranian Concept Regarding the Hero’s Special Weapon in Ferdowsi’s Shahnameh

نویسنده English

Changiz Mowlaee
Professor, Department of Ancient Culture and Languages, Faculty of Persian Literature and Foreign Languages, University of Tabriz, Tabriz, Iran
چکیده English

This article offers an explanation on a verse from Ferdowsi's Shāhnāmeh that has yet to receive a persuasive interpretation. The verse in question is as follows:
پس پشتشان زال بــا کـــیقباد          به یک دست آتش به یک دست باد
Some researchers have interpreted "fire" and "wind" as allusions to "swiftness and speed" imagining the second hemistich to describe the flanks of the Iranian army. Others have considered "fire" a metaphor for "sword" and "wind" a metaphor for Zāl's horse. However, these interpretations are not convincing. There is ample evidence showing that fire has long been considered a weapon used by worrier gods and heroes to combat darkness and evil forces. In our view, the theme and content of the verse reflect the same ancient belief that Zāl is armed with fire and wind to fight and destroy the Turanians, who represent the forces of evil in the Iranian national epic.

کلیدواژه‌ها English

Zāl
fire
thunderbolt
wind
mace
weapon
منابع
باقری، مهری (1376)، «گُرز، گَرز، گَرد، بئر: تحوّل چندگانهٔ یک واژه در زبان فارسی، نشریّهٔ دانشکدهٔ ادبیّات و علوم انسانی دانشگاه تبریز، س 40، ش 163، ص 23-45.
برهان خلف تبریزی، محمّدحسین (1361)، برهان قاطع، به تصحیح و تحشیهٔ محمّد معین، تهران: امیرکبیر.
بنداری، فتح بن علی (1970)، الشاهنامه، بتحقیق عبدالوهاب عزام، تهران: مکتبة الاسدی (چاپ افست).
ـــــــــ (1382)، شاهنامهٔ فردوسی، ترجمهٔ عبدالمحمّد آیتی، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
بندهش (1369)، ترجمۀ مهرداد بهار، تهران: توس.
بهفر، مهری (1393)، شاهنامهٔ فردوسی (تصحیح انتقادی و شرح یکایک ابیات)، تهران: نشر نو.
خالقی مطلق، جلال (1389)، یادداشت‌های شاهنامه، تهران: بنیاد دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
رواقی، علی (1365)، ترجمهٔ فارسی مقامات حریری، تهران: انتشارات مؤسّسهٔ فرهنگی شهید محمّد رواقی.
سرکاراتی، بهمن (1378)، سایه‌های شکارشده، تهران: قطره.
کزّازی، میرجلال‌الدّین (1390)، نامهٔ باستان، تهران: انتشارات سمت.
فردوسی، ابوالقاسم (1386)، شاهنامه، به کوشش جلال خالقی مطلق، تهران: بنیاد دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
 
Boyce, M. (1975), A Reader in Manichaean Middle Persian and Parthian, Acta Iranica 9, Leiden.
Gershevitch, I. (1959), The Avestan Hymn to Mithra, Cambridge.
Grassmann, H. (1877), Rig - Veda, Vol. 1-2, Leipzig.
ـــــــــ  (1964), Wörterbuch zum Rig-Veda, Wiesbadan.
Hintze, A. (1994), Der Zamyād Yašt, Wiesbaden.
Humbach, H. and Pallan R. Ichaporia (1998): Zamyād Yasht, Yasht 19 of the Younger Avesta, Wiesbaden.
MacDonell, A. A. (1974), Vedic Mythology, New York.
Malandra, W.W. (1973), ‘A Glossary of Terms for Weapons and Armor in Old Iranian’, IIJ, 15, p 264-289.
Mayrhofer, M. (1976), Kurzgefaβtes etymologisches Wörterbuch des Altindischen, vol. 3, Hidelberg.
Tripp, E. (1970), The Handbook of Classical Mythology, London.
Whitney, W.D. (1971), Atharva-Veda-Sahitā, 2 vols., 2nd edition, Motilal Banarsidass, Delhi.
References
Bagheri, Mehri (1997), “Gorz, Garz, Gard, Beʾr: Taavvol-e chandgāneh-ye yek vāže dar zabān-e fārsi (Gorz, Garz, Gard, Beʾr: The Multiple Evolution of a Word in the Persian Language)”, Journal of the Faculty of Literature and Humanities, University of Tabriz, vol. 40, no. 163, pp. 23–45.
Bondāri, Fath ibn ʿAli (1970), Al-Shāhnāma, Ed. ʿAbd al-Wahhab ʿAzzām, Tehran: Maktabat al-Asadi (offset print).
ـــــــــ  (2003), Shāhnāmeh-ye Ferdowsi (Ferdowsi’s Shahnameh), Trans. ʿAbd al-Mohammad Ayati, Tehran: Anjoman-e Asar va Mafākher-e Farhangi.
Bondahišn (1990), Persian trans. Mehrdad Bahar, Tehran: Toos.
Behfar, Mehri (2014), Shāhnāmeh-ye Ferdowsi: taṣḥi-e enteghādi va shar-e yekāyek-e abyāt (Ferdowsi’s Shahnameh: Critical Edition and Line-by-Line Commentary), Tehran: Nashr-e Now.
Borhān Khalaf Tabrizi, Mohammad-Hossein (1982), Borhān-e Qāṭeʿ, Ed. and ann. Mohammad Moʿin, Tehran: Amir Kabir.
Ferdowsi, Abu’l-Qasem (2007), Shāhnāmeh (The Book of Kings), Ed. Jalal Khaleghi-Motlagh, Tehran: Foundation of the Great Islamic Encyclopedia.
Khaleghi-Motlagh, Jalal (2010), Yāddāsht-hā-ye Shāhnāmeh (Notes on the Shahnameh), Tehran: Foundation of the Great Islamic Encyclopedia.
Kazzazi, Mir Jalal al-Din (2011), Nāmeh-ye Bāstān (The Ancient Epistle), Tehran: SAMT Publications,
Ravāqi, ʿAli (1986), Tarjome-ye fārsi-ye Maqāmāt-e ariri (Persian Translation of the Maqāmāt of al-ariri), Tehran: Shahid Mohammad Ravāqi Cultural Institute Publications.
Sarkārāti, Bahman (1999), Sāyeh-hā-ye shekār-shodeh (Hunted Shadows), Tehran: Qatreh.
دوره 24، شماره 6 - شماره پیاپی 100
نامه فرهنگستان (تحقیقات ادبی)
بهمن و اسفند 1404
صفحه 19-28

  • تاریخ دریافت 28 شهریور 1403
  • تاریخ بازنگری 30 شهریور 1403
  • تاریخ پذیرش 04 مهر 1403