نامه فرهنگستان

نامه فرهنگستان

بررسی پیکره‌بنیاد کاربرد اسنادی صورت‌واژه‌های «هست»، «هستش» و «هس» در فارسی محاورۀ نوشتاری امروزی؛ اشتباهی رایج یا دستوری‌شدگی؟

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری زبان‌شناسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
2 دانشجوی دکتری زبان‌شناسی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران
10.22034/nf.2026.511788.1395
چکیده
این مقاله به بررسی کاربرد صورت‌واژه‌های فعل «هست» در نوشتار محاوره‌ای فارسی می‌پردازد و به‌ویژه بر معنای اسنادی غیرتأکیدی آن تمرکز دارد تا تحلیلی دربارۀ دلایل رواج چشمگیر این کاربرد در نوشتار محاورۀ فارسی‌زبانان ارائه دهد. در این پژوهش، از پیکرۀ محاوره‌ ـ‌ رسمی «پارس‌مپ»، که شامل بیش از ۵۰هزار زوج‌جمله است، ۸۶۸ رخداد از صورت‌واژه‌های «هست»، «هستش» و «هس»، به‌عنوان داده‌های پژوهش، استخراج شد. سپس، کاربردهای مختلف این فعل در زبان محاوره‌ای فارسی بررسی و دسته‌بندی شد. نتایج بررسی نشان می‌دهد که در فارسی محاوره‌ای نوشتاری صورت‌واژه‌های «هست»، «هستش» و «هس» در کاربردهای مختلفی، ازجمله وجودی (به‌معنای وجود داشتن یا حضور داشتن) و اسنادی تأکیدی (به‌عنوان تأکید بر فعلِ «است»)، به کار می‌روند. همچنین، کاربرد سومی از این فعل در معنای اسنادیِ بدون تأکید نیز به‌طور گسترده مشاهده می‌شود که در الگوهای دستوری رایج قرار نمی‌گیرد، اما نشان‌دهندۀ تمایل زبانوَران به استفاده از صورت‌واژه‌های فعل «هست» در این کاربرد است. این تغییرات می‌تواند به‌عنوان نمونه‌ای از روند دستوری‌شدگی فعل «بودن» و به‌ویژه صیغۀ سوم‌شخص مفرد «هست» تبیین شود. اصول دستوری‌شدگی، مانند لایه‌بندی و واگرایی و سازوکارهایی چون استنتاج کاربردشناختی و معنازدایی، در توضیح این پدیده مؤثرند. این فرایند نشان‌دهندۀ پویایی و انعطاف‌پذیری زبان فارسی در پاسخ به نیازهای ارتباطی زبانوَران است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

A Corpus-Based Study on Copular Use of the Word Forms ‘hast’, ‘hastesh’, and ‘has’ in Contemporary Written Colloquial Persian; A Common Error or Grammaticalization?

نویسندگان English

Saeedeh Mirtorabi 1
Fateme Kalantari 2
1 PhD student in Linguistics, University of Tehran, Tehran, Iran
2 PhD student in Linguistics, Shiraz University, Shiraz, Iran
چکیده English

This paper examines the usage of the verb forms of "hast" in written colloquial Persian, focusing specifically on their non-emphatic copular meaning to analyze the reasons behind the widespread use of this function in colloquial Persian writing. Using the informal-formal corpus Parsmap, which includes over 50,000 sentence pairs, 868 occurrences of the forms "hast", "hastesh", and "has" were extracted as research data. The various uses of this word forms in colloquial Persian were then analyzed and categorized. The findings show that in written colloquial Persian, the forms "hast", "hastesh", and "has" are used in different functions, including existential (indicating existence or presence) and emphatic copular (emphasizing the copula "ast"). Additionally, a third usage of this verb was observed, where it functions as a non-emphatic copula. This usage does not fit within conventional grammatical patterns but reflects speakers' tendencies toward using it. These changes can be interpreted as an example of the grammaticalization process of the verb "budan", particularly its third-person singular form "hast". Grammaticalization principles such as layering and divergence, along with mechanisms like pragmatic inference and semantic bleaching, are instrumental in explaining this phenomenon. This process highlights the dynamism and adaptability of Persian in responding to speakers' communicative needs.

کلیدواژه‌ها English

Corpus-based
"hast"
"ast"
colloquial Persian
written colloquial Persian
grammaticalization
احمدی ‌گیوی، حسن (۱۳۵۱)، فعل‌های ربطی؛ فارسی سال اول، تهران، سازمان کتاب‌های درسی.
ارژنگ، غلامرضا (۱۳۷۴)، دستور زبان فارسی امروز، تهران، قطره.
جباری، محمدجعفر (۱۳۸۲)، ««بودن»، «است»، «هست»؛ پژوهشی توصیفی- همزمانی»، پژوهشنامۀ علوم انسانی دانشگاه شهید بهشتی، شمارۀ ۳۷، ص 215-236.
راسخ‌مهند، محمد (1384)، «بررسی انواع تأکید در زبان فارسی»، زبان و زبان‌شناسی، دورۀ 1، شمارۀ 1، بهار و تابستان، ص 5-19.
شریعت، محمدجواد (۱۳۶۷)، دستور زبان فارسی، تهران، اساطیر.
شریفی، شهلا و لیلا تابش‌فر (۱۳۹۷)، «تکوین فعل است در زبان فارسی»، در نخسیتن همایش ملی تحقیقات ادبی با رویکرد مطالعات تطبیقی، تهران، دانشگاه علامه طباطبائی، ص 275-292.
فرشیدورد، خسرو (۱۳۵۱)، «فعل بودن و تحول آن در زبان فارسی»، وحید، شمارۀ ۱۰۶، ص ۷۸۰-۷۸۹.
ناتل ‌خانلری، پرویز (۱۳۸۲)، تاریخ زبان فارسی، تهران، فرهنگ نشر نو.
نغزگوی ‌کهن، مهرداد (۱۳۸۹)، «چگونگی شناسایی موارد دستوری‌شدگی»، جستارهای زبانی، دورۀ ۱، شمارۀ ۲، ص ۱۴۹-۱۶۵.
 
Hopper, P. J. (1991), “On Some Principles of Grammaticalization” In: Approaches to Grammaticalization, E. C. Traugott & B. Heine (Eds.), Vol.1, Amsterdam / Philadelphia, John Benjamins.
—— & E. C. Traugott (1993), Grammaticalization, Cambridge, Cambridge University Press.
Tajalli, Vahideh and Fateme Kalantari, Mehrnoush Shamsfard (2025), Developing an Informal-Formal Persian Corpus: Highlighting the Differences between Two Writing Styles”, In Proceedings of the 1st Workshop on NLP for Languages Using Arabic Script, Abu Dhabi, UAE. Association for Computational Linguistics.
Wischer, I. (2006), “Grammaticalization”, Encyclopedia of Language and Linguistics, Keith Brown (ed.) 2nd ed, Elsevier.
دوره 25، شماره 1 - شماره پیاپی 101
نامه فرهنگستان (دستور)
فروردین و اردیبهشت 1405
صفحه 53-68

  • تاریخ دریافت 21 اسفند 1403
  • تاریخ پذیرش 01 خرداد 1404