نامه فرهنگستان

نامه فرهنگستان

اضافه شدن و حذف صامت/t/ بعد از /s/ و /š/

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار فرهنگستان زبان و ادب فارسی، تهران، ایران
10.22034/nf.2026.542390.1465
چکیده
زبان مهم‌ترین وسیلۀ ارتباط میان افراد بشر است که بنا به ماهیت خود و به علت‌های گوناگون در طول زمان دستخوش تحولات و تغییرات می‌شود. تحولات زبان در آواها، صرف‌‌ونحو و واژگان آن صورت می‌گیرد. بسیاری از واژه‌های رایج در زبان فارسی امروز، در طول تاریخ، دستخوش این تحولات شده‌اند. برخی از این تحولات در فارسی میانه و برخی دیگر در فارسی دری روی داده و تا امروز در برخی گویش‌ها ادامه دارد. ازجملۀ این تحولات، حذف و اضافه شدن صامت /t/ در برخی از بافت‌هاست که واژه‌هایی با هویت دستوری متفاوت را در بر می‌گیرد. این نوشتار به کاهش و افزایش واج /t/ بعد از /s/ و /š/ در برخی بافت‌ها و علل آن می‌پردازد. این پدیده براثر نزدیک بودن واجگاه این صامت‌ها روی می‌دهد. در بخش اول این نوشتار، به افزایش صامت غیراشتقاقی/t/ می‌پردازیم و در بخش دوم، به حذف آن.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Epenthesis and Elision of the Consonant /t/ after /s/ and /š/

نویسنده English

Akram sadat Haji seyyed aghaei
استادیار فرهنگستان زبان و ادب فارسی، تهران، ایران
چکیده English

Language is the most important means of communication between human beings, and due to its nature and various factors, it undergoes transformations and changes over time. Linguistic changes take place in phonemes, morphology, syntax, and vocabulary. Many of the commonly used words in contemporary Persian have undergone such changes throughout history. Some of these changes occur in Middle Persian, while others have taken place in Dari Persian and continue to persist in certain dialects to this day. Among these changes is the Epenthesis (addition) and Elision (deletion) of the consonant /t/ in specific contexts, which involves words with distinct grammatical identities. The present study investigates the Epenthesis and Elision of the phoneme /t/ after /s/ and /š/ in certain contexts, as well as the causes of these changes. This process occurs due to the proximity of the articulation points of these consonants. The first section of this paper addresses the Epenthesis of the non-derivational consonant /t/, and the second section focuses on its Elision.

کلیدواژه‌ها English

Dari Persian, phonological changes, consonant clusters /st/ and /&scaron
t/, non-derivational /t/
منابع
آیة‌اللّه‌زادۀ شیرازی (۱۳۷۵)، «مقدمه» بر بخشی از تفسیری کهن به پارسی، نک. بخشی از تفسیری کهن به پارسی.
ابوالفتوح رازی، حسین بن علی (۱۳۶۵-۱۳۷۵)، روض الجنان و روح الجَنان فی تفسیر القرآن معروف به تفسیر ابوالفتوح، به کوشش محمدجعفر یاحقی و محمدمهدی ناصح، مشهد، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
اخوینی بخاری، ابوبکر ربیع ‏بن احمد (۱۳۷۱)، هدایة المتعلّمین فی الطب، به کوشش جلال متینی، مشهد، دانشگاه فردوسی مشهد.
ادیب نطنزی، بدیع‏الزمان ابوعبداللّه حسین‌ بن‌ ابراهیم (۱۳۸۰)، دستور اللّغة المسمّی بالخلاص، به کوشش رضا هادیزاده، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
اسفراینی، ابوالمظفر شاهفور (۱۳۷۵)، تاج التّراجم فی تفسیر القرآن للاعاجم، به کوشش نجیب مایل هروی و علی‌اکبر الهی خراسانی، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی (با همکاری دفتر نشر میراث مکتوب).
اقتداری لارستانی، احمد (۱۳۷۱)، لارستان کهن و فرهنگ لارستانی، چاپ دوم، تهران، جهان معاصر.
اکبری شالچی، امیرحسین (۱۳۷۰)، فرهنگ گویشی خراسان بزرگ، تهران، نشر مرکز.
امیدی نجف‌آبادی (۱۳۸۲)، «مقدمه» بر الاسمی فی الاسماء، نک. میدانی.
باخرزی، ابوالمفاخر یحیی (۱۳۴۵)، اوراد الاحباب و فصوص‌ الآداب، به کوشش ایرج افشار، تهران، دانشگاه تهران.
بحر الفوائد (۱۳۴۵)، به کوشش محمدتقی دانش‌پژوه، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
بخشی از تفسیری کهن به پارسی (۱۳۵۱)، به کوشش محمد روشن، با یادداشتی از استاد مجتبی مینوی، تهران، بنیاد فرهنگ ایران.
ــــــــ (۱۳۷۵)، به کوشش سید مرتضی آیة‌اللّه‌زادۀ شیرازی، تهران، نشر قبله (با همکاری دفتر نشر میراث مکتوب).
بلعمی، ابوعلی محمد بن محمد (1389)، تاریخ طبری (تاریخ بلعمی)، به کوشش محمد روشن، تهران، سروش.
بیرونی، ابوریحان (۱۳۵۲)، کتاب التفهیم لأوائل صناعة التنجیم، به کوشش جلال‌الدین همایی، تهران، انجمن آثار ملی.
بیغمی،حاجی محمد (۱۳۳۹)، داراب‌نامه، به کوشش ذبیح‌اللّه صفا، طهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
ترجمه‌ای فارسی از قرآن مجید (۱۳۸۶)، به کوشش علی رواقی، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
ترجمۀ تفسیر طبری (1339- 13۴۴)، به‌ کوشش حبیب یغمایی، تهران، دانشگاه تهران.
ترجمۀ قرآن ری (نسخۀ مورّخ ۵۵۶ هجری قمری) (۱۳۶۴)، به کوشش محمدجعفر یاحقی، تهران، مؤسسۀ فرهنگی شهید رواقی.
ترجمۀ قرآن ماهان (1383)، به کوشش محمود مدبّری، کرمان، دانشگاه شهید باهنر کرمان.
ترجمه و قصه‌های قرآن (1338)، به کوشش یحیی مهدوی و مهدی بیانی، تهران، دانشگاه تهران.
تفسیر شنقشی (۲۵۳۵ ]= ۱۳۵۵[)، به کوشش محمد‌جعفر یاحقی، تهران، بنیاد فرهنگ ایران.
تفلیسی، ابوالفضل حبیش بن ابراهیم بن محمد (۱۳۵۰-13۵1)، قانون ادب، به کوشش غلامرضا طاهر، تهران، بنیاد فرهنگ ایران.
ــــــــ (۱۳۹۴)، کامل ‌التعبیر، به کوشش مختار کمیلی، تهران، مرکز نشر میراث مکتوب.
جرجانی، اسماعیل (۲۵۳۵ [= ۱۳۵۵])، ذخیرۀ خوارزمشاهی، به کوشش علی‌اکبر سعیدی سیرجانی، تهران، بنیاد فرهنگ ایران.
جوینی(۱۳۶۲)، «مقدمه» بر فرهنگ مصادر اللّغه، نک. فرهنگ مصادر اللّغه.
ــــــــ (۱۳۸۵)، «مقدمه» بر کتاب نهج البلاغه، نک. کتاب نهج البلاغه.
حسن‌دوست، محمد (۱۳۹۵)، فرهنگ ریشه‌شناختی زبان فارسی، چاپ سوم، تهران، فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
حکیم سمرقندی (۱۳۴۸)، ترجمۀ السواد الاعظم، به کوشش عبدالحیّ حبیبی، تهران، بنیاد فرهنگ ایران.
خامه‌یار، احمد (۱۴۰۰)، «گمانه‌زنی درباب مؤلف بحرالفوائد»، آینۀ پژوهش، شمارۀ ۱ (پیاپی ۱۸۷)، فروردین و اردیبهشت، ص ۱۴۵-۱۵۷.
خلف تبریزی، محمدحسین (۱۳۷۶)، برهان قاطع، به کوشش محمد معین، چاپ ششم، تهران، امیرکبیر.
خوارزمی، مؤیدالدّین محمد (۱۳۸۶)، احیاء علوم‌‌ الدّین، به کوشش حسین خدیو جم، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی.
دهخدا، علی‌اکبر و دیگران (۱۳۷۷)، لغت‌نامه، چاپ دوم از دورۀ جدید، تهران، دانشگاه تهران.
رجایی ]بخارایی[، ]احمدعلی[ (بی‌تا)، متنی پارسی از قرن چهارم هجری؟، ]مشهد[، آستان قدس رضوی.
رحیمی، حسینعلی (۱۳۹۰، پایان‌نامۀ دکتری)، «تصحیح انتقادی مجلد چهارم ترجمۀ تفسیر طبری»، به راهنمایی علی‌اشرف صادقی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
رواقی، علی با همکاری مریم میرشمسی (۱۳۸۱)، ذیل فرهنگ‌های فارسی، تهران، هرمس.
رواقی (۱۳۶۴)، «مقدمه» بر قرآن قدس، نک. قرآن قدس.
رودکی سمرقندی (۱۳۷۶)، دیوان رودکی سمرقندی، براساس نسخۀ سعید نفیسی و ی ـ براگینسکی، تهران، مؤسسۀ انتشارات نگاه.
زمردیان، رضا (۱۳۶۸)، زبان‌شناسی عملی: بررسی گویش قاین، مشهد، معاونت فرهنگی آستان قدس رضوی.
الزنجی السجزی، محمد بن عمر (۱۳۶۴)، مهذّب الاسماء فی مرتب الحروف و الأشیاء، به کوشش محمدحسین مصطفوی، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی.
ژنده‌پیل، احمد (۱۳۴۷)، مفتاح النجات، به کوشش علی فاضل، تهران، بنیاد فرهنگ ایران.
ژوکوفسکی، والنتین (۱۳۸۲)، اشعار عامیانۀ ایران (در عصر قاجاری)، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، اساطیر.
سعادت، اسماعیل (۱۳۹۱)، «شرح تعرف»، دانشنامۀ زبان و ادب فارسی، جلد 4، به سرپرستی اسماعیل سعادت، تهران، فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
سورآبادی، ابوبکر عتیق (1380- 1381)، تفسیر سورآبادی، به کوشش علی‌اکبر سعیدی سیرجانی، ۵ جلد، تهران، فرهنگ نشر نو.
ــــــــ (۷۶۹ ق)، تفسیر سورآبادی، نسخۀ خطی لایدن.
شمس، محمدجواد (۱۳۸۴)، «اوراد الاحباب و فصوص الآداب»، دانشنامۀ زبان و ادب فارسی، جلد 1، به سرپرستی اسماعیل سعادت، تهران، فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
صادقی، علی‌اشرف (۱۳۵۰)، «مصدر و اسم مصدر در فارسی معاصر»، راهنمای کتاب، سال 1۴، شمارۀ ۴، ۵، ۶، تیرـ شهریور، ص 30۶-313.
ــــــــ (۱۳۹۵)، «ویژگی‌های زبانی ضیاء الشهاب»، پیر گلرنگ (یادنامۀ استاد فقید دکتر رشید عیوضی)، به خواستاری رحمان مشتاق مهر، احمد گلی، به کوشش محمد طاهری خسروشاهی، تهران، ادبیات، ص ۷۲۷-۷۳۷.
صحیفۀ سجادیه با ترجمه‌ای کهن به فارسی (۱۳۹۴)، به کوشش مسعود قاسمی، تهران، مرکز پژوهشی میراث مکتوب.
ضیاء الشهاب (۱۳۹۴)، به تصحیح جویا جهانبخش، حسن عاطفی و عباس بهنیا، تهران، مرکز پژوهشی میراث مکتوب.
طبسی نیشابوری، محمد بن احمد بن ابی‌جعفر(منسوب) (۱۳۵۴)، منتخب رونق ‌المجالس و بستان ‌العارفین و تحفة المریدین، به کوشش احمدعلی رجایی بخارایی، تهران، دانشگاه تهران.
طوسی، ابی‌جعفر مجمد بن حسن بن علی (1343)، النهایة فی مجرد الفقه و الفتاوی، 2 جلد، به کوشش محمدتقی دانش‌پژوه، مترجم: ناشناس، تهران، چاپخانۀ دانشگاه تهران.
عطایی، تهمینه و محمود ندیمی هرندی (۱۴۰۰)، «اهمیّت و نقش دست‌نوشته‌های کهن در تصحیح متون (شرح تعرّف و نسخۀ کراچی)»، ادب فارسی، سال ۱۱، شمارۀ ۱ (پیاپی ۲۷)، بهار و تابستان، ص ۷۳-۹۲.
فاضل (۱۳۴۷)، «مقدمه» بر مفتاح النجات، نک. ژنده‌پیل.
فردوسی، ابوالقاسم (۱۳۸۶)، شاهنامه، جلد ۷، به کوشش جلال خالقی مطلق و ابوالفضل خطیبی، 8 جلد، تهران، مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی.
فرهنگ لغات قرآن خطی آستان قدس رضوی شمارۀ ۴ (۱۳۶۴)، به کوشش احمدعلی رجایی بخارایی، تهران، مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
فرهنگ مصادر اللّغه (۱۳۶۲)، به کوشش عزیزاللّه جوینی، تهران، مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
فرهنگنامۀ قرآنی (۱۳۷۷)، تدوین گروه فرهنگ و ادب بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی (با نظارت محمدجعفر یاحقی)، ۵ جلد، چاپ دوم، مشهد، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
قاسملو، فرید (۱۳۸۴)، «حبیش تفلیسی»، دانشنامۀ زبان و ادب فارسی، جلد 2، به سرپرستی اسماعیل سعادت، تهران، فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
قاسمی، مسعود (۱۳۹۴)، «مقدمه» بر صحیفۀ سجادیه با ترجمه‌ای کهن به فارسی، نک. صحیفۀ سجادیه... .
ــــــــ (۱۳۹۸)، «ویژگی‌های لغوی و زبانی کهن‌ترین دستنویس فرهنگ البلغۀ المترجَم»، گزارش میراث، ضمیمۀ شمارۀ 80-81 ( پیاپی ضمیمه: 12)، دورۀ سوم.
قرآن قدس (۱۳۶۴)، به کوشش علی رواقی، تهران، مؤسسۀ فرهنگی شهید محمد رواقی.
قزوینی رازی، عبدالجلیل (۱۳۵۸)، نقض معروف به بعض مثالب النواصب فی نقض «بعض فضائح الروافض»، به کوشش میر جلال‌الدین محدث، تهران، انجمن آثار ملی.
کتاب نهج ‌البلاغه (۱۳۸۵)، به کوشش عزیزاللّه جوینی، تهران، دانشگاه تهران.
کردی نیشابوری، ادیب یعقوب (۲۵۳۵ [= ۱۳۵۵])، کتاب البلغه، به کوشش مجتبی مینوی و فیروز حریرچی، تهران، بنیاد فرهنگ ایران.
کرمینی، علی بن محمد بن سعید (۱۳۸۵)، تکملة الاصناف، به کوشش علی رواقی با همکاری سیّده زلیخا عظیمی، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
لازار، ژیلبر (۱۳۸۴)، شکل‌گیری زبان فارسی، ترجمۀ مهستی بحرینی، تهران، هرمس.
محتشم، حسن (۱۳۷۵)، فرهنگنامۀ بومی سبزوار، سبزوار، دانشگاه آزاد اسلامی واحد سبزوار.
مستملی بخاری، اسماعیل (۱۳۶۵)، شرح التعرف لمذهب التصوف، ج 3، به کوشش محمد روشن، تهران، اساطیر.
مقامات حریری (ترجمۀ فارسی) (۱۳۶۵)، پژوهش علی رواقی، تهران، مؤسسۀ فرهنگی شهید محمد رواقی.
مکنزی، دیوید نیل (۱۳۸۳)، فرهنگ کوچک زبان پهلوی، ترجمۀ مهشید میرفخرایی، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
منزوی، علینقی (۱۳۷۷)، «فرهنگنامه‌های عربی به فارسی»، مقدمۀ لغت‌نامۀ دهخدا، ص ۲۶۹-۳۶۳.
مهدوی، یحیی (۱۳۵۹)، ضمیمه دربارۀ تفسیر معروف به سورآبادی و نسخۀ تربت جام، تهران، سازمان کتاب.
میبدی، ابوالفضل رشیدالدّین (۱۳۳۹)، کشف الاسرار و عدة الابرار، به کوشش علی‌اصغر حکمت، تهران، دانشگاه تهران.
میدانی، ابوسعد سعید بن احمد (۱۳۸۲)، الاسمی فی الاسماء، به کوشش جعفرعلی امیدی نجف‌آبادی، تهران، اسوه.
مینوی (۱۳۵۱)، «مقدمه» بر بخشی از تفسیری کهن به پارسی، نک. بخشی از تفسیری کهن به پارسی.
میهنی، محمد بن منور (۱۳۶۶)، اسرار التوحید فی مقامات الشیخ ابی‌سعید، به کوشش محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران، آگاه.
ناصرخسرو قبادیانی (۱۳۵۷)، دیوان اشعار حکیم ناصرخسرو قبادیانی، به کوشش مجتبی مینوی و مهدی محقق، تهران، مؤسسۀ مطالعات اسلامی دانشگاه مک‌گیل.
نسفی، ابوحفص نجم‌الدین عمر بن محمد (۱۳۷۶)، تفسیر نسفی، به کوشش عزیزاللّه جوینی، تهران، سروش.
همایون، همادخت (۱۳۷۱)، گویش افتری، تهران، مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
یاحقی، محمّدجعفر (۱۳۶۴)، «دیباچه» بر ترجمۀ قرآن ری، نک. ترجمۀ قرآن ری.
ــــــــ (۲۵۳۵ ]= ۱۳۵۵[)، «مقدمه» بر تفسیر شنقشی، نک. تفسیر شنقشی.
ــــــــ ناصح (۱۳۶۵-۱۳۷۵)، «مقدمه» بر روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن، نک. ابوالفتوح رازی.
ــــــــ (۱۳۸۶)، «تفسیر در ادب فارسی»، دانشنامۀ زبان و ادب فارسی، جلد ۲، به سرپرستی اسماعیل سعادت، تهران، فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
یوحنا، عزالدّین (۱۳۸۸)، دیاتسّارون فارسی، به کوشش و ترجمۀ ایتالیایی جوزپه مسینا، تهران، اساطیر.
دوره 25، شماره 1 - شماره پیاپی 101
نامه فرهنگستان (دستور)
فروردین و اردیبهشت 1405
صفحه 195-222

  • تاریخ دریافت 09 مهر 1404
  • تاریخ پذیرش 25 آبان 1404